Đạo Phật Ngày Nay

Đừng vội tin

Trong Kinh Tăng Chi Bộ, có lần Bụt đi ngang một thị trấn tên Kesamutta, của dòng họ Kalama. Thời đó có rất nhiều thầy đi khắp nơi giảng đạo. Dân Kalama ra gặp Ngài và thưa: “Bạch Ngài, có những vị thầy tới Kesamutta, vị nào cũng chỉ khen giáo lý của mình, còn giáo lý của người khác thì chê bai. Rồi những vị khác tới, cũng làm y như vậy. Chúng con hoang mang, không biết vị nào nói thật, vị nào nói sai.”

Bạn đã bao giờ chia sẻ một câu “Phật dạy” trên mạng mà chưa biết nó nằm trong kinh nào chưa?
Bạn lướt mạng, thấy một tấm hình hoa sen, chữ to: “Phật dạy: …”. Bên dưới là ba ngàn lượt chia sẻ, bình luận toàn “A Di Đà Phật”, “hay quá”. Câu đó có thật trong kinh không? Phần lớn chúng ta không biết, mà cũng không hỏi. Thấy hay thì chia sẻ, thấy có tên Phật thì tin.

Ngày nay chuyện này còn rối hơn xưa. Mỗi ngày có hàng trăm video, hàng ngàn câu trích, ai cũng nói “Phật dạy”, có khi hai người nói ngược hẳn nhau. Người thật lòng muốn tu cũng khó phân biệt đâu là tu tập, đâu là mê tín. Thế là có người tránh xa luôn chuyện tâm linh cho yên. Có người lại nghĩ theo đạo Bụt chỉ là đốt nhang, cúng tiền, đi lễ, rồi yên tâm rằng mình đang tu, trong khi lòng vẫn lo âu như cũ. Vậy rốt cuộc nên tin ai?

Điều lạ là chính Bụt đã dặn người ta đừng vội tin, kể cả lời của Ngài. Không phải để nghi hết mọi thứ, mà để tự thử cho ra. Mình kể bạn nghe chuyện một thị trấn đang hoang mang.

Dân Kalama hoang mang

Trong Kinh Tăng Chi Bộ, có lần Bụt đi ngang một thị trấn tên Kesamutta, của dòng họ Kalama. Thời đó có rất nhiều thầy đi khắp nơi giảng đạo. Dân Kalama ra gặp Ngài và thưa:

“Bạch Ngài, có những vị thầy tới Kesamutta, vị nào cũng chỉ khen giáo lý của mình, còn giáo lý của người khác thì chê bai. Rồi những vị khác tới, cũng làm y như vậy. Chúng con hoang mang, không biết vị nào nói thật, vị nào nói sai.”

Nếu là một ông thầy bình thường, chắc ông sẽ bảo: tin tôi đi, mấy ông kia sai hết. Bụt thì không. Ngài đáp:

“Này các bạn Kalama, các bạn hoang mang, nghi ngờ là phải. Các bạn nghi ngờ ở chỗ đáng nghi ngờ.”

Mười lý do chưa đủ để tin

Rồi Ngài kể ra những lý do không nên dựa vào để tin một điều gì. Đừng tin chỉ vì nghe truyền miệng. Đừng tin chỉ vì đó là truyền thống từ xưa. Đừng tin chỉ vì người ta đồn như vậy. Đừng tin chỉ vì có trong kinh sách. Đừng tin chỉ vì lý luận nghe chặt chẽ. Đừng tin chỉ vì suy luận ra được. Đừng tin chỉ vì thấy có vẻ có lý. Đừng tin chỉ vì nó khớp với ý mình có sẵn. Đừng tin chỉ vì người nói có vẻ giỏi. Và đừng tin chỉ vì nghĩ “vị này là thầy mình”.

Bạn để ý không? Hầu như mọi lý do chúng ta hay dùng để tin một điều gì, Ngài đều bảo là chưa đủ. Kể cả “có trong kinh sách”. Kể cả “thầy mình nói”, mà lúc đó người đang nói chính là Ngài.

Vì sao chưa đủ? Vì niềm tin của chúng ta được ráp lại từ rất nhiều thứ chẳng liên quan gì tới đúng hay sai. Thầy Dzongsar Jamyang Khyentse, một vị thầy người Bhutan, viết trong cuốn What Makes You Not a Buddhist, mình dịch: “Niềm tin có thể được bật lên chỉ bởi một ánh nhìn đúng lúc, đúng chỗ.” Nghe giọng ấm thì tin. Thấy đông người theo thì tin. Thấy người ta nói đúng điều mình vốn nghĩ thì tin. Có khi chỉ vì một người hay một nơi nào đó làm mình bớt sợ điều chưa biết, là mình tin.

Tự thử bằng ba câu hỏi

Vậy tin vào cái gì? Bụt không bảo dân Kalama tin Ngài. Ngài chỉ cho họ một cách tự thử. Ngài hỏi:

“Này các bạn Kalama, lòng tham khởi lên trong một người là lợi hay hại cho người ấy?”

“Dạ, hại.”

Ngài hỏi tiếp về lòng giận ghét, rồi về sự mê mờ. Lần nào họ cũng đáp: “Dạ, hại.” Người bị tham, giận, mê chi phối thì dễ giết hại, trộm cắp, nói dối, rồi khổ lâu dài.

Từ đó Ngài nói, ý là: khi các bạn tự mình biết những điều này là không lành, đáng chê, bị người hiểu biết chỉ trích, làm theo thì đưa tới hại và khổ, thì hãy bỏ. Khi tự mình biết những điều kia là lành, không đáng chê, được người hiểu biết khen, làm theo thì đưa tới lợi và vui, thì hãy giữ lấy.

Nói theo đời thường, mỗi khi gặp một lời dạy mới, bạn thử làm theo rồi hỏi mình ba câu. Lòng tham tăng hay giảm? Cơn giận tăng hay giảm? Mình sáng ra hay mù mờ thêm? Rồi nhìn vào kết quả, cho mình và cho người xung quanh, là khổ hay an. Rồi hỏi thêm một người hiểu biết: họ thấy điều này đáng chê hay đáng khen?

Với những câu “Phật dạy” trên mạng, còn một cách dò nữa. Đạo Bụt có bốn pháp ấn, và dấu đầu tiên là mọi thứ do duyên hợp đều thay đổi. Một câu hứa rằng cứ cầu là được giàu mãi, được giữ người thương bên mình mãi, thì đi ngược ngay dấu ấy. Câu đó có thể rất êm tai, nhưng không mang dấu của đạo Bụt.

Thử ngay trên chuyện đời thường

Có người bảo bạn: cúng cho thầy này thật nhiều tiền thì giải được nghiệp. Thử theo cách của Bụt xem. Làm theo, lòng tham có tăng không? Có, vì mình muốn mua phước. Lòng sợ có tăng không? Có, vì sợ không cúng thì xui. Mình sáng ra hay mù mờ thêm? Không sáng ra, vì từ nay mình lệ thuộc vào thầy. Kết quả là an hay khổ? Khổ, vì tiền mất mà nỗi lo vẫn còn. Vậy là bỏ được rồi, không cần ai cãi giùm.

Ngược lại, có người bảo: mỗi sáng ngồi yên mười phút theo dõi hơi thở. Bạn làm thử một tuần. Giận có bớt không? Hơi bớt. Có sáng ra không? Có, thấy mình rõ hơn. Khổ hay an? An hơn một chút. Vậy là giữ.

“Vậy là thích gì tin nấy?”

Lúc này chắc có người hỏi: “đừng vội tin” nghĩa là thấy gì hợp ý thì tin sao? Không phải vậy, và nhiều người hiểu lầm đúng chỗ này. Bụt không nói tin theo cảm tính. Ngài nói thử thật, nhìn kết quả thật, và hỏi người hiểu biết. Ba việc đó đều tốn công. Làm vậy khó hơn tin suông, chứ không dễ hơn.

Thầy Dzongsar kể chuyện một người đàn ông Canada rất hay nghi. Ông thích đi nghe giảng chỉ để cãi với các thầy, và rất hay trích câu “lời Bụt phải được phân tích, không được chấp nhận một cách dễ dãi”. Vài năm sau, chính ông lại ngồi khóc trước một ông thầy lên đồng, người không đưa ra được chút lý lẽ nào. Thầy viết, mình dịch: “Ngay cả ‘không tin’ cũng cần niềm tin: một niềm tin trọn vẹn, mù quáng vào lý lẽ của chính mình, dựa trên những cảm xúc luôn thay đổi.” Nghi cho có cũng chẳng giúp được gì. Phải đem ra thử thật.

Ngay ở đầu sách, thầy cũng viết, mình dịch: “Siddhartha cũng nói rằng lời của Ngài không nên được chấp nhận khi chưa phân tích. Vậy thì chắc chắn một người tầm thường như tôi cũng phải được soi xét.” Câu này thầy dẫn theo truyền thống của thầy. Bài viết này cũng vậy. Đừng tin chỉ vì bài viết nói. Nguồn kinh được ghi ở cuối bài để bạn dò lại, và cuối bài có một việc nhỏ để bạn thử.

Bốn chỗ yên lòng

Bài kinh còn một chỗ nữa. Dân Kalama lúc đó chưa phải là học trò của Bụt. Ngài không ép họ tin có kiếp sau hay có quả báo. Ngài nói, ý là: người giữ được tâm không thù hận, không ác ý, trong sạch, thì ngay trong đời này đã có bốn chỗ yên lòng.

Một, nếu có đời sau, và việc lành việc dữ đều có quả, thì khi chết người ấy sẽ sinh về cõi lành. Hai, nếu không có đời sau, thì ngay đời này người ấy vẫn sống không thù hận, không phiền muộn, an vui. Ba, nếu làm ác thì gặp ác, mà người ấy không có ý ác, không làm ác, thì khổ làm sao chạm tới được? Bốn, nếu làm ác mà chẳng có quả gì, thì người ấy cũng chẳng mất gì.

Nghĩa là, dù chưa tin điều gì, sống lành vẫn không bao giờ lỗ. Đạo Bụt không đòi bạn tin trước rồi mới được lợi.

Và bạn có biết chuyện kết thúc thế nào không? Những người vừa được dặn “đừng tin chỉ vì vị này là thầy mình”, nghe xong đã tự xin quy y, nương tựa Bụt, Pháp, Tăng. Không phải vì bị thuyết phục, mà vì chính họ đã thấy.

Quay lại câu hỏi đầu bài

Vậy lần tới thấy một câu “Phật dạy” trên mạng, trước khi bấm chia sẻ, bạn có ba điều để thử và một điều để hỏi người đăng: câu này nằm trong kinh nào? Nếu không ai trả lời được, và nó làm lòng tham hay nỗi sợ trong bạn lớn lên, thì cho qua. Không mất gì cả.

Cuối cùng, mình muốn nói một điều này với bạn. Mình từng nghĩ người tu giỏi là người tin nhiều. Bài kinh Kalama cho mình thấy điều ngược lại: Bụt không cần học trò tin nhiều, Ngài cần học trò thấy rõ. Tin không phải là nhắm mắt gật đầu. Tin là mở mắt ra làm thử.

Kinh Pháp Cú, câu 276, nói: “Các bạn phải tự mình nỗ lực. Các vị Bụt chỉ là người chỉ đường.”

Câu hỏi cho bạn

Có điều gì về đạo Bụt mà bạn đang tin chỉ vì nghe người khác nói, chưa từng tự thử hay dò lại? Nếu đem nó qua ba câu hỏi về tham, giận và mê, nó sẽ đứng ở đâu?

Việc nhỏ hôm nay

Lần tới thấy một câu “Phật dạy” trên mạng, đừng chia sẻ vội. Hỏi người đăng xem câu đó nằm trong kinh nào. Không ai trả lời được thì cho qua.


Kinh dẫn trong bài: Kinh Tăng Chi Bộ, chương 3, bài 65 (kinh Kalama); Kinh Pháp Cú, câu 276; trích sách What Makes You Not a Buddhist (Dzongsar Jamyang Khyentse, Shambhala 2007), tr. 3-4, 6, mình dịch.

Nguồn: ứng dụng Theo Bước Bụt (https://moonlit-piroshki-19166a.netlify.app).

Nhóm biên soạn Theo Bước Bụt
Người liên hệ: Quán Kiến Tánh
Điện thoại: 0931316605
Email: theobuocbut@gmail.com
Ứng dụng: https://moonlit-piroshki-19166a.netlify.app

Bình luận