Bạn đã bao giờ thở dài một câu “số mình vậy rồi” chưa?

Câu này nghe thì buồn, nhưng nói thật, nó cũng làm mình nhẹ người. Vì nếu tại số, thì đâu phải tại mình, mình khỏi phải cố nữa, cũng khỏi phải trách mình nữa. Người Việt mình có cả một kho câu như vậy: số khổ, trời bắt vậy, kiếp trước ăn ở sao thì kiếp này chịu vậy.

Mà nghĩ kỹ thì câu hỏi này không nhỏ chút nào. Nếu đạo Bụt nói mọi thứ vận hành theo nhân quả, theo nghiệp, hạt giống nào thì ra cây nấy, kiếp trước làm ác thì kiếp này sinh ra đã mang theo cái nghiệp ấy, thì câu hỏi là: chúng ta đang sống, hay chúng ta chỉ đang phát lại một cuộn băng đã được thu âm từ trước? Nếu mọi phản ứng của tôi hôm nay, tức giận hay tham lam, đều do quán tính của nghiệp cũ tạo ra, thì tại sao tôi lại bị trách khi tôi làm việc ác? Việc tôi làm ác chỉ là do nghiệp ép tôi làm kia mà.

Đó là cái bẫy của thuyết định mệnh. Nếu đạo Bụt là thuyết định mệnh, thì toàn bộ nỗ lực tu hành, đạo đức và sự giải thoát đều là vô nghĩa, vì kịch bản đã viết xong rồi.

Nhưng Bụt kịch liệt phản đối tư tưởng mọi thứ đều do nghiệp quá khứ quyết định. Kinh Tăng Chi Bộ ghi lại lời Ngài kể: thời đó có ba nhóm thầy. Nhóm thứ nhất dạy rằng mọi sướng khổ một người gặp đều do việc làm từ trước. Nhóm thứ hai dạy rằng mọi thứ do một đấng tối cao tạo ra. Nhóm thứ ba dạy rằng chẳng do gì cả, tự nhiên mà có. Bụt tìm đến nhóm thứ nhất và hỏi:

“Có thật đó là cách nghĩ của các vị không?”

“Phải.”

“Nếu vậy thì các vị có giết hại, trộm cắp, nói dối, nói lời độc ác, cũng là do việc làm từ trước.”

Với nhóm thứ hai và nhóm thứ ba, Ngài hỏi y như vậy. Rồi Ngài nói, đại ý: ai tin như vậy thì không còn muốn cố gắng, không còn thấy việc nào nên làm, việc nào không nên làm. Chuyện người ta làm ác thì đổ cho kiếp trước, đổ cho trời, đổ cho hên xui, và như vậy là không còn ai cầm lái nữa.

Nghiệp không phải là định mệnh

Nghiệp không phải là định mệnh. Nghiệp giống như quán tính.

Hãy tưởng tượng bạn đang lái một chiếc xe tải nặng 10 tấn, chạy với tốc độ 100 km một giờ. Chiếc xe tải 10 tấn và tốc độ 100 km một giờ, đó là nghiệp quá khứ của bạn. Bạn không thể chối cãi, không thể trốn tránh. Nó là cái bạn bắt buộc phải nhận lãnh, và không ai làm cho xe nhẹ đi hay chậm lại ngay lập tức được.

Tuy nhiên, bạn không bị khóa chết vào chân ga. Tay bạn vẫn đang đặt trên vô lăng, và chân bạn vẫn đang đặt trên phanh. Việc bạn bẻ lái sang trái, sang phải, hay đạp phanh ngay tại khoảnh khắc này, đó chính là ý chí tự do.

Tất nhiên, vì quán tính của nghiệp cũ quá mạnh, đạp phanh lúc xe đang lao thì không dễ. Phanh rít lên, bánh xe khét lẹt, người chao đảo. Đó là sự đau đớn khi bạn cố gắng bỏ một thói quen xấu: bỏ thuốc lá, bỏ nhậu, kiềm chế cơn giận, bớt nói xấu người khác. Thân mình và tâm mình đều chống lại. Nhưng bạn có quyền và có khả năng đạp phanh, và mỗi lần đạp, xe chậm đi một chút. Nếu nghiệp là một bản án tử hình, thì không ai có thể thành Phật.

Bụt cũng nói thẳng chuyện này trong một bài kinh khác. Ngài nói, đại ý: nếu ai cho rằng một người làm việc gì thì phải chịu y hệt như vậy, không bớt được chút nào, thì không ai sống đời tu được, và không có cách nào chấm dứt khổ. Rồi Ngài lấy ví dụ một nắm muối. Bỏ nắm muối vào một chén nước nhỏ thì nước mặn tới mức không uống nổi. Bỏ cũng nắm muối ấy xuống sông Hằng thì nước sông vẫn uống được, vì sông quá rộng. Cùng một việc sai cũ, người có giới, có tâm đã rèn, có tuệ, lòng rộng như con sông, thì chịu nhẹ hơn rất nhiều so với người lòng hẹp như chén nước.

Cho nên trong đạo Bụt, nghiệp nhấn mạnh đến hành động có chủ ý. Hành động đã làm có thể để lại hệ quả, còn những lựa chọn hiện tại cũng có thể góp phần thay đổi hướng đi. Phần “đã làm” thì mình nhận kết quả. Phần “đang làm” thì nằm trong tay mình. Mà phần đang làm, mỗi giây mỗi phút, đang thành phần đã làm của ngày mai.

Khe hở giữa thọ và ái

Vấn đề là: sự lựa chọn đó diễn ra ở đâu? Khe hở nào cho phép mình chen vào để bẻ lái chiếc xe tải nghiệp?

Để tìm ra chỗ đó, chúng ta phải nhìn vào Thập nhị nhân duyên (mười hai mắt xích nương nhau mà có), bản vẽ chi tiết nhất của bánh xe luân hồi mà Bụt để lại. Kinh Tương Ưng Bộ kể đủ mười hai mắt xích, cái này làm duyên cho cái kia: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sanh, lão tử. Bạn không cần nhớ hết. Bạn chỉ cần chú ý vào đoạn quan trọng nhất: khoảng trống giữa mắt xích số 7 và số 8, thọ và ái. Kinh nói, đại ý: xúc làm duyên cho thọ, thọ làm duyên cho ái.

Ai đó chửi bạn một câu. Âm thanh chạm vào tai, đó là lục nhập (sáu cửa giác quan). Tai và tiếng gặp nhau, đó là xúc (sự tiếp xúc). Liền sau đó là một cảm giác bực bội: tim đập nhanh, ngực thắt lại. Đây gọi là thọ (cảm giác). Lưu ý, quá trình từ đầu tới đây là hoàn toàn tự động, bạn không kiểm soát được nó. Ở giai đoạn này bạn không có ý chí tự do. Người giác ngộ bị chửi thì tai vẫn nghe, câu nói vẫn chói tai. Kinh Tương Ưng Bộ nói, đại ý: người tu cũng có cảm giác đau như mọi người; chỗ khác là họ không tự bắn thêm mũi tên thứ hai vào mình.

Nhưng ngay sau khoảnh khắc thọ xuất hiện, bánh răng thứ 8 bắt đầu chạy: ái (khao khát). Vì cảm thấy khó chịu, bạn muốn ngay lập tức dẹp cái khó chịu đó đi. Tay muốn đấm, miệng muốn chửi lại một câu tàn độc hơn.

Phần lớn chúng ta sống trong chế độ lái tự động. Khi thọ xuất hiện, chúng ta lập tức chuyển sang ái mà không có bất kỳ một sự ngập ngừng nào. Chiếc xe tải nghiệp lực cứ thế lao đi, làm người khác đau, và tạo ra những vòng xoay mới. Lúc đó chúng ta như những con rối bị giật dây. Với người sống như vậy, thuyết định mệnh là có thật.

Nhưng hãy nhìn kỹ vào khoảng cách giữa thọ và ái. Đó chính là khe hở. Đó là không gian duy nhất mà ý chí tự do của bạn trú ngụ.

Chánh niệm và thiền quán

Làm sao chen chân vào một khe hở ngắn như vậy? Bằng lý lẽ? Không kịp. Trước khi bạn kịp nghĩ mình không nên giận, câu nói nặng đã bật ra khỏi miệng rồi.

Công cụ duy nhất có thể đi vào khe hở này chính là Chánh niệm (biết rõ điều đang xảy ra) và thiền quán, tức Thiền Vipassana (thiền quán). Thiền không phải chỉ là ngồi hít thở cho bớt căng thẳng. Thiền là cách kéo giãn khe hở ấy ra, bằng cách rèn cho sự quan sát của mình trong sáng và sắc bén.

Khi một người đã thuần thục thiền quán bị chửi, âm thanh vẫn chạm vào tai, cảm giác khó chịu vẫn trồi lên, lồng ngực vẫn thắt lại. Đó là thọ. Nhưng thay vì lập tức phản ứng, họ lùi lại một bước ở bên trong. Họ đứng như một người xem phim, lặng lẽ quan sát cái cảm giác khó chịu đang sôi sục trong lồng ngực mình. Họ nhìn nó sinh ra, lên tới đỉnh, rồi tự tan đi, mà không hề đồng hóa bản thân mình với nó.

Vì họ không phản ứng, mắt xích thứ 8, ái, không khởi lên. Sợi dây xích bị đứt ngay tại đó. Quán tính của chiếc xe tải 10 tấn vẫn lao tới, nhưng gặp phải chân phanh của sự tĩnh lặng. Chiếc xe dừng lại, và không có nghiệp xấu mới nào sinh ra từ câu chửi ấy.

Lúc này chắc có người sẽ hỏi: vậy phải thiền giỏi lắm mới làm được sao? Không phải vậy. Mỗi lần bạn kịp nhận ra “à, mình đang bực”, dù chỉ một giây, là một lần chân bạn chạm vào phanh. Ngồi thiền mỗi ngày là tập cho cái giây ấy đến sớm hơn và dài hơn.

Tự do thực sự

Nhiều người nghĩ tự do là được làm bất cứ điều gì mình thích. Nhưng thật ra đó chỉ là làm nô lệ cho lòng tham. Tự do thực sự là khả năng không phản ứng trước sự ép buộc của thói quen cũ. Là khả năng nhìn thẳng vào sự đau đớn hay cám dỗ, và nói với chính mình: ta thấy mi đang hoạt động, nhưng mi không còn quyền điều khiển ta nữa.

Như vậy, ý chí tự do không phải là một món quà được ban phát, mà là một kỹ năng có thể rèn luyện, mỗi ngày một chút. Mình không kiểm soát được mọi điều kiện, nhưng vẫn có thể chủ động trong những việc nằm trong khả năng của mình. Số không cầm lái, mà là bạn cầm.

Kinh Pháp Cú có một câu, đại ý: chính mình làm chủ mình, còn ai khác làm chủ được mình; khi đã khéo rèn được chính mình, mình có được một người chủ thật khó tìm.

Câu hỏi cho bạn

Lần gần nhất có ai nói một câu làm bạn bực, từ lúc thấy khó chịu tới lúc bạn đáp lại, có khe hở nào không? Nếu có thêm một giây ở khe hở đó, bạn sẽ làm gì khác?

Việc nhỏ hôm nay

Hôm nay, lần đầu tiên thấy ngực mình thắt lại vì một câu nói hay một tin nhắn, đừng trả lời ngay. Thở ra một hơi và nói thầm: “mình đang thấy khó chịu”. Đó là lần bạn đặt chân lên phanh.

Kinh dẫn trong bài: Kinh Tăng Chi Bộ, chương 3, bài 61; Kinh Tăng Chi Bộ, chương 3, bài 100; Kinh Tương Ưng Bộ, chương 12, bài 1; Kinh Tương Ưng Bộ, chương 36, bài 6; Kinh Pháp Cú, câu 160.