Sáng ngày 18/07/2026, tại tư dinh của Giáo sư Lê Mạnh Thát, phiên họp về việc vận dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác phiên dịch Đại Tạng Kinh Tạng truyền đã diễn ra dưới sự chủ trì của GS. Lê Mạnh Thát và TT. Thích Nhật Từ, cùng sự tham dự của Ban Phiên dịch Tây Tạng và hơn 20 học giả, dịch giả chuyên ngành Tây Tạng học đến từ Ấn Độ, Hoa Kỳ và nhiều quốc gia khác.

Trong không khí học thuật cởi mở và chuyên sâu, các đại biểu tập trung trao đổi về định hướng phiên dịch Đại Tạng Kinh Tạng truyền sang tiếng Việt – một công trình quy mô lớn, đòi hỏi sự kết hợp giữa ngôn ngữ học lịch sử, văn bản học Phật giáo, triết học, dịch thuật học, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Mục tiêu không chỉ là chuyển tải nội dung từ Tây Tạng ngữ sang Việt ngữ, mà còn kiến tạo một bản dịch có giá trị học thuật lâu dài, phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và thực hành Phật pháp cho nhiều thế hệ.

Một trong những nguyên tắc trọng tâm được nhấn mạnh là sự trung thành với nguyên bản Tây Tạng, đồng thời đặt công tác phiên dịch trên nền tảng văn bản học quốc tế. Các truyền bản quan trọng như Derge, Peking, Narthang, Cone và Lhasa cần được đối chiếu với các cơ sở dữ liệu học thuật uy tín nhằm nhận diện dị bản và xác lập văn bản khả tín. Việc đối chiếu liên văn bản giữa Tây Tạng, Sanskrit, Pāli, Hán tạng cùng các bản dịch học thuật bằng nhiều ngôn ngữ cũng được xem là phương pháp cần thiết để làm sáng tỏ thuật ngữ, ngữ nghĩa và bối cảnh kinh điển, song song với yêu cầu chuẩn hóa thuật ngữ và phân tích ngữ pháp trước khi chuyển dịch.

Đặc biệt, trí tuệ nhân tạo được nhìn nhận như một công cụ hỗ trợ quan trọng trong tiến trình phiên dịch hiện đại. AI có thể giúp nhận dạng văn bản, so sánh dị bản, truy xuất thuật ngữ, kết nối dữ liệu Sanskrit – Tây Tạng – Pāli – Hán, tra cứu kho văn bản song ngữ quy mô lớn và phát hiện những điểm thiếu nhất quán trong quá trình dịch thuật. Tuy nhiên, các đại biểu thống nhất rằng AI không thể thay thế năng lực phán đoán của học giả trong việc xác định giáo nghĩa, phân biệt các tầng nghĩa triết học hay đánh giá giá trị văn bản học của từng dị bản. Mọi đề xuất do AI tạo ra đều phải được hội đồng chuyên môn kiểm chứng trước khi công bố.

Phiên họp cũng đặt ra yêu cầu về một quy trình kiểm định nhiều tầng, từ kiểm tra ngữ pháp Tây Tạng, thuật ngữ, đối chiếu Sanskrit, Pāli và Hán tạng, đến rà soát văn phong tiếng Việt, hiệu đính độc lập và phản biện bởi các chuyên gia ngoài nhóm dịch. Đây là nền tảng để mỗi bản dịch không chỉ chính xác về ngôn ngữ mà còn phù hợp giáo nghĩa, có căn cứ văn bản học, minh bạch trong xử lý dị bản và đáp ứng các chuẩn mực học thuật quốc tế.

Trong dòng chảy của thời đại số, cuộc gặp gỡ giữa những học giả giàu kinh nghiệm, các chuyên gia Tây Tạng học đến từ nhiều quốc gia và công nghệ trí tuệ nhân tạo đã mở ra một hướng tiếp cận mới cho công cuộc bảo tồn, nghiên cứu và chuyển tải di sản kinh điển Phật giáo. Như tinh thần được khẳng định tại phiên họp, AI có thể giúp gia tăng tốc độ và hiệu quả xử lý dữ liệu, nhưng chính sự cẩn trọng của học thuật, chiều sâu của trí tuệ và trách nhiệm đối với Tam tạng Thánh điển mới là nền tảng quyết định giá trị bền vững của một bản dịch Đại Tạng Kinh tiếng Việt.