Tôi được mời phát biểu tối nay về sự xuất ly – tức là quyết tâm được tự do khỏi những vấn đề của chính mình – và đặc biệt là cách chúng ta có thể hiểu điều đó trong bối cảnh áp lực của cuộc sống ở một thành phố lớn, như ở đây là Moscow. Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng khi bắt đầu phân tích chủ đề này, chúng ta sẽ nhận ra rằng phần lớn những vấn đề mà chúng ta phải đối mặt trong thế giới hiện đại không chỉ giới hạn ở việc sống trong một thành phố lớn.

Sự kích thích quá mức – một nguồn gốc của căng thẳng

Dĩ nhiên, ở một thành phố lớn chúng ta có những vấn đề như ô nhiễm, giao thông, v.v., những thứ mà bạn có thể không gặp ở một ngôi làng. Nhưng đó không phải là những yếu tố duy nhất góp phần gây ra căng thẳng cho chúng ta. Khi nhìn sâu hơn, chúng ta sẽ thấy những vấn đề mà hầu hết mọi người trong thế giới hiện đại đều đang đối mặt, bất kể họ sống ở đâu. Tôi cho rằng điều này bắt nguồn từ việc chúng ta có ngày càng nhiều thứ sẵn có: ngày càng nhiều lựa chọn, nhiều thông tin hơn, nhiều kênh truyền hình hơn, nhiều bộ phim để chọn hơn, nhiều sản phẩm để mua hơn.

Hầu hết mọi người đều mang theo điện thoại di động, vì vậy email liên tục gửi đến, tin nhắn không ngừng, các cuộc trò chuyện chat đủ loại. Điều này tạo ra áp lực rằng chúng ta phải xem tất cả, phải trả lời ngay lập tức, bởi vì người khác mong đợi chúng ta phản hồi tức thì. Mặc dù những điều này có một số lợi ích nhất định trong việc giúp chúng ta kết nối với người khác khi việc kết nối là quan trọng, nhưng đôi khi nó đơn giản là quá nhiều; nó diễn ra liên tục và khiến chúng ta trở nên rất bất an. Bởi nếu suy nghĩ kỹ, tâm lý đằng sau đó là: “Tôi không muốn bỏ lỡ điều gì cả. Nó có thể quan trọng. Tôi không muốn bị bỏ lại phía sau.”

Vì vậy, chúng ta cảm thấy bị thôi thúc phải luôn kiểm tra xem có chuyện gì đang diễn ra. Nhưng dĩ nhiên, điều đó không bao giờ khiến chúng ta cảm thấy an tâm, bởi vì lúc nào cũng có điều gì đó mới xảy ra, một tin nhắn mới, một cuộc trò chuyện mới xuất hiện. Khi chúng ta chọn xem một thứ gì đó, chẳng hạn như trên YouTube hay trên TV – tôi không biết ở Moscow có bao nhiêu kênh truyền hình, nhưng ở châu Âu và Mỹ thì có đến hàng trăm kênh – chúng ta cũng không cảm thấy thoải mái khi xem, bởi vì lại nghĩ rằng: “Biết đâu có thứ gì đó hay hơn.” Và thế là luôn tồn tại sự thôi thúc phải tiếp tục tìm kiếm, tiếp tục xem, với ý nghĩ: “Có lẽ mình đang bỏ lỡ một điều gì đó tốt hơn.”

Tìm kiếm sự công nhận và chấp nhận trong thế giới ảo của chúng ta

Tôi nghĩ rằng những điều kiểu như thế này thực sự làm gia tăng mức độ căng thẳng của chúng ta, dù chúng ta sống ở đâu — trong một thành phố lớn hay một ngôi làng — đặc biệt là trong thế giới hiện đại ngày nay. Chúng ta muốn thuộc về một dạng xã hội nào đó, một nhóm bạn bè nào đó; vì vậy chúng ta muốn có “lượt thích” trên trang Facebook của mình cho mọi thứ chúng ta đăng, để cảm thấy rằng mình được chấp nhận và được công nhận. Nhưng chúng ta không hề cảm thấy bình thản về điều đó. Chúng ta không bao giờ hài lòng với số lượt thích nhận được; chúng ta luôn muốn nhiều hơn, hoặc tự hỏi: “Họ có thật sự có ý đó không?” Rốt cuộc thì họ chỉ đang nhấn một nút, hoặc thậm chí có thể là một cái máy đang nhấn nút (người ta còn có thể trả tiền để có thật nhiều lượt thích). Và chúng ta cảm thấy hồi hộp, mong chờ mỗi khi điện thoại báo rằng mình vừa nhận được một tin nhắn; có lẽ đó sẽ là điều gì đó đặc biệt.

Và chúng ta có cảm giác háo hức mong chờ đó khi vào trang Facebook của mình và tự hỏi: “Liệu mình có thêm lượt thích nào không?” Hoặc chúng ta trở nên giống như — như cách tôi thường mô tả về bản thân — một người nghiện tin tức, lúc nào cũng dán mắt vào các bản tin để xem có điều gì mới, điều gì thú vị đang xảy ra hay không, bởi vì tôi không muốn bỏ lỡ bất cứ điều gì.

Tất nhiên, nếu phân tích vấn đề này sâu hơn, chúng ta sẽ thấy bên dưới nó là một cảm giác rằng: “Tôi quan trọng đến mức phải biết mọi thứ đang diễn ra. Và mọi người đều phải thích tôi.” Từ góc nhìn Phật giáo, chúng ta hoàn toàn có thể phân tích rất sâu về lý do tại sao tôi lại cảm thấy mình quan trọng đến vậy, tại sao tôi phải biết mọi thứ, và tại sao tôi cần được công nhận nhiều đến thế. Vì sao chúng ta lại quá bận tâm đến bản thân mình như vậy. Nhưng tối nay tôi không muốn đi sâu theo hướng đó.

Trốn tránh thực tại của hoàn cảnh chúng ta

Mặt khác, chúng ta thường cảm thấy bị quá tải trước hoàn cảnh xung quanh mình, và chúng ta cố gắng trốn tránh bằng cách nhìn vào thiết bị di động, hoặc nghe nhạc khi đang đi tàu điện ngầm, hay lúc đi bộ trên đường. Chúng ta luôn đeo tai nghe, mở iPod — điều này thật sự là một mâu thuẫn rất thú vị nếu bạn suy ngẫm về nó.

Một mặt, chúng ta muốn được chấp nhận vào một nhóm xã hội nào đó; nhưng mặt khác, khi thực sự đang ở trong xã hội, chúng ta lại tự cô lập mình với mọi người bằng cách chơi trò chơi trên điện thoại, hoặc nghe nhạc thật, thật lớn.

Điều đó nói lên điều gì? Nó nói lên sự cô đơn, phải không? Chúng ta khao khát sự công nhận về mặt xã hội; chúng ta cô đơn vì không bao giờ cảm thấy mình thực sự được chấp nhận. Nhưng mặt khác, chúng ta lại tự tách mình ra bằng cách trốn vào thế giới ảo của chính mình — mà thế giới đó cũng rất cô đơn, phải không?

Chúng ta có cảm giác thôi thúc một cách cưỡng bách rằng mình luôn cần được giải trí; không thể có một khoảnh khắc nào mà không có gì xảy ra. Điều đó lại một lần nữa là một mâu thuẫn, bởi vì một mặt chúng ta khao khát sự bình yên và tĩnh lặng, nhưng mặt khác chúng ta lại sợ khoảng trống — sự vắng mặt của thông tin hoặc sự vắng mặt của âm nhạc.

Chúng ta muốn bằng cách nào đó trốn khỏi áp lực của thế giới bên ngoài — dù là trên tàu điện ngầm hay ở bất cứ đâu — nên chúng ta rút lui vào thế giới ảo nhỏ bé của mình qua điện thoại, qua Internet. Nhưng ngay cả ở đó, chúng ta vẫn đi tìm sự tán thành của bạn bè và những người khác, và chúng ta chưa bao giờ cảm thấy thực sự an toàn.

Đây là điều mà chúng ta thật sự cần phải suy nghĩ: liệu việc rút lui vào thiết bị di động có thực sự là giải pháp cho vấn đề căng thẳng của chúng ta không? Dù chúng ta sống ở thành phố lớn hay ở bất cứ nơi nào, liệu đó có phải là giải pháp hay không?

Nhận diện những thói quen tiêu cực mang tính lặp lại, và nuôi dưỡng quyết tâm được tự do

Điều chúng ta cần làm là nhận ra sự bất hạnh mà mình trải nghiệm khi bị mắc kẹt trong những thói quen mang tính máy móc này, và xác định các nguồn gốc của chúng. Tại sao chúng ta lại bị mắc kẹt trong những thói quen ấy?

Sau đó, chúng ta cần nuôi dưỡng quyết tâm thoát khỏi sự bất hạnh này, dựa trên việc hiểu rõ những phương pháp để loại bỏ các nguồn gốc của nó, và có niềm tin rằng những phương pháp ấy thực sự hiệu quả. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta chỉ muốn loại bỏ sự bất hạnh rồi trở nên như một cái máy vô hồn, chẳng cảm thấy gì, lang thang trong thành phố như những xác sống.

Hạnh phúc không chỉ đơn thuần là sự vắng mặt của bất hạnh; nó còn là điều gì đó vượt lên trên trạng thái trung tính và bình thản. Chúng ta không hướng đến việc trở nên vô cảm — đó cũng không phải là mục tiêu.

Vì vậy, chúng ta cần nhận ra rằng các đối tượng và hoàn cảnh bên ngoài thực ra không phải là nguồn gốc thực sự của sự bất hạnh, khổ đau và căng thẳng mà chúng ta trải nghiệm. Nếu chúng là nguyên nhân, thì ai ai cũng sẽ trải nghiệm chúng theo cùng một cách như nhau.

Vấn đề không nằm ở Internet, cũng không nằm ở các thiết bị di động của chúng ta. Khi được sử dụng đúng cách, dĩ nhiên chúng có thể vô cùng hữu ích trong cuộc sống. Vấn đề nằm ở thái độ của chúng ta đối với chúng, ở những cảm xúc mà chúng khơi dậy và củng cố, và ở cách chúng ta thực sự ứng xử với thế giới Internet tuyệt vời này, cũng như cách chúng ta đối diện và xử lý các hoàn cảnh trong cuộc sống.

Chúng ta có rất nhiều thói quen tự hủy hoại bản thân, và tất cả đều xuất phát từ những trạng thái tâm bất an nào đó — dù đó là sự bất an, nỗi sợ không được chấp nhận, sợ bị bỏ rơi, hay tính cưỡng bách, v.v. Nhưng những chiến lược mà chúng ta cố gắng áp dụng để vượt qua chúng, như trốn vào mạng xã hội chẳng hạn, lại chỉ khiến chúng ta căng thẳng hơn; đó là một vòng lặp phản hồi.

Điều này chỉ làm cho sự lo âu kiểu như “liệu mọi người có thích mình không?” và những suy nghĩ tương tự trở nên mạnh mẽ hơn nữa.

Và mọi chuyện còn trở nên tệ hơn nữa khi chúng ta nghĩ đến thanh thiếu niên và nạn bắt nạt trên mạng. Không chỉ là bạn nhận được “lượt thích” và mọi người đều thấy bạn có bao nhiêu lượt thích, mà khi bạn bị bắt nạt — kiểu như bị “không thích”, bị công kích — thì mọi người cũng đều nhìn thấy điều đó. Điều này thật kinh khủng, phải không?

Mọi người đăng ảnh lên mạng xã hội — những bức ảnh họ đang vui vẻ, đúng không? Họ không đăng ảnh lúc mình đang buồn hay gặp chuyện tệ. Vì thế bạn thấy tất cả bạn bè mình đều đang tận hưởng khoảng thời gian tuyệt vời, còn tội nghiệp tôi thì đang ngồi một mình trong phòng, nhìn chằm chằm vào điện thoại. Trạng thái tinh thần như vậy thì đâu có hạnh phúc gì, phải không?

Chúng ta cần có một thái độ thực tế hơn về những gì đang diễn ra với mạng xã hội và mọi thứ liên quan đến nó. Chúng ta phải nhận ra rằng việc có thật nhiều lượt “thích” trên trang Facebook của bạn sẽ không khiến bạn cảm thấy an tâm hay vững vàng hơn — nó không có khả năng đó. Thậm chí còn ngược lại. Chúng ta ngây thơ khi nghĩ rằng điều đó sẽ tạo ra khác biệt lớn, nhưng thực tế nó chỉ khơi dậy sự khao khát muốn có thêm lượt thích — lòng tham, vì chúng ta chẳng bao giờ thấy đủ — và sự bất an khi cứ liên tục kiểm tra xem liệu có thêm lượt thích nào nữa hay không.

Tôi thừa nhận rằng tôi cũng như vậy với trang web của mình; tôi liên tục nhìn vào số liệu thống kê để xem hôm nay có bao nhiêu người đã truy cập. Cũng y như thế thôi. Hoặc mỗi ngày lại kiểm tra tỷ giá hối đoái, xem hôm nay mình đã “mất” bao nhiêu. Chúng ta chẳng bao giờ có được sự bình an trong tâm trí (cười). Hoặc chúng ta ngây thơ nghĩ rằng có thể trốn vào thế giới ảo của trò chơi máy tính, và bằng cách nào đó các vấn đề của mình sẽ biến mất. Điều đó có khác gì mấy so với việc uống thật nhiều vodka và nghĩ rằng rồi mọi thứ sẽ tự biến mất đâu, phải không?

Nếu chúng ta đánh giá hiện tượng (hội chứng) này, sẽ thấy rằng nó mang tính tự hủy hoại rất lớn, và những cách mà chúng ta cố gắng dùng để đối phó với áp lực và căng thẳng của cuộc sống rốt cuộc chỉ tạo ra thêm nhiều vấn đề hơn mà thôi.

Sự cần thiết của nhận thức phân biệt (tỉnh táo, sáng suốt) để xử lý hiệu quả hoàn cảnh của chúng ta?

Để đối phó với những hội chứng này, chúng ta cần có nhận thức phân biệt (sự tỉnh táo, sáng suốt) về hoàn cảnh mà mình đang ở. Ví dụ như một công việc đầy áp lực: chúng ta phải đối diện với nó — đó là thực tế. Chúng ta phải chấp nhận thực tế ấy. Và thực tế là chúng ta chỉ có thể làm tốt nhất trong khả năng của mình mà thôi. Khi chấp nhận được thực tế đó, nó giúp chúng ta ngừng việc phóng chiếu lên công việc rằng đây là một sự tra tấn khủng khiếp, và phóng chiếu lên chính mình suy nghĩ rằng: “Tôi không đủ giỏi.”

Vấn đề là chúng ta nghĩ rằng mình phải hoàn hảo, trong khi trừ khi là một vị Phật, không ai là hoàn hảo cả. Ngay cả khi sếp của chúng ta cho rằng ta phải hoàn hảo và gây áp lực buộc ta phải như vậy, thì thực tế là điều đó là không thể. Và bởi vì nó là điều không thể, vậy tại sao chúng ta lại cứ đập đầu vào tường và cảm thấy tội lỗi vì mình không làm được một điều vốn dĩ bất khả thi?

Vì vậy, chúng ta chỉ cần làm hết khả năng của mình, biết ưu tiên điều quan trọng, và chấp nhận thực tại của hoàn cảnh. Rồi chúng ta cố gắng giữ sự tập trung; tỉnh thức trước thực tế mà mình đang đối diện, không phóng đại nó — “chuyện này là không thể” — cũng không xem nhẹ nó — “mình cứ trốn vào điện thoại, chơi bời, lướt mạng để né tránh là xong”.

Bạn vẫn phải đối diện với nó. Bạn phải đối diện với công việc. Nếu ta xem nhẹ thực tại, ta sẽ nghĩ rằng đó là điều mình không cần thực sự xử lý. Ví dụ như khi bạn có một nhiệm vụ phải làm ở chỗ làm mà bạn chẳng hề muốn làm chút nào, bạn sẽ làm gì? Bạn có đủ kỷ luật để thật sự bắt tay vào làm không, hay bạn lập tức lướt mạng, hoặc ngay lập tức có thôi thúc cầm điện thoại lên xem thử: “biết đâu có tin nhắn mới, biết đâu có ai đó đăng thứ gì thú vị hơn”? Đó chính là việc xem nhẹ thực tế rằng bạn phải làm nhiệm vụ này. Tất cả những điều ấy đều liên quan đến quyết tâm được tự do. Cố gắng nhận diện điều gì mới thực sự là nguyên nhân gây ra vấn đề cho chúng ta.

Vậy chúng ta đối diện với điều này như thế nào?

Hiểu cách hành động ảnh hưởng đến phản ứng nội tiết (hormone) của chúng ta

Chúng ta bắt đầu từ sự tự kỷ luật, khởi đầu bằng những việc nhỏ. Từ đó, chúng ta có thể hiểu được cách mình đang đối diện với căng thẳng hoạt động ra sao, ngay cả dưới góc nhìn khoa học, nếu xem xét trên phương diện các hormone. Điều này mang lại cho chúng ta một cái nhìn hoàn toàn khác, đồng thời cung cấp một nền tảng khoa học khá vững chắc cho những gì Phật giáo đang nói đến.

Hormone cortisol và dopamine

Cortisol là hormone liên quan đến căng thẳng. Khi chúng ta cảm thấy áp lực, lo âu hay bị đe dọa, cơ thể sẽ tiết ra cortisol để giúp ta đối phó với tình huống. Ở mức độ ngắn hạn, cortisol có ích: nó giúp tăng sự tỉnh táo và tập trung. Nhưng nếu căng thẳng kéo dài, nồng độ cortisol cao liên tục sẽ khiến ta mệt mỏi, dễ cáu gắt, mất ngủ và suy giảm khả năng tập trung.

Dopamine là hormone (đồng thời là chất dẫn truyền thần kinh) gắn liền với động lực và sự mong đợi phần thưởng. Nó không hẳn là hormone của hạnh phúc, mà là hormone của sự háo hức, thôi thúc ta tìm kiếm điều gì đó được cho là sẽ khiến ta dễ chịu hơn. Vì vậy, khi căng thẳng, chúng ta thường tìm đến những hành vi như lướt mạng xã hội, xem video, hút thuốc hay ăn đồ ngọt — những thứ làm dopamine tăng lên nhanh chóng nhờ cảm giác chờ đợi được “đỡ hơn”.

Vấn đề là dopamine chủ yếu tăng mạnh trước khi ta nhận được điều mình mong đợi. Khi hành động đó diễn ra, cảm giác dễ chịu thường không kéo dài, thậm chí đôi khi chẳng dễ chịu như ta tưởng. Trong khi đó, nguyên nhân gây căng thẳng vẫn còn, cortisol lại tiếp tục tăng, và chúng ta rơi vào vòng lặp: căng thẳng → tìm kích thích → mong đợi → hụt hẫng → lại căng thẳng.

Hiểu được vai trò của cortisol và dopamine giúp ta thấy rõ hơn vì sao chánh niệm, kỷ luật và việc đối diện trực tiếp với thực tại — thay vì trốn tránh — lại có tác dụng sâu sắc. Khi ta dừng lại, thở, tập trung và làm việc cần làm, cơ thể dần điều hòa lại hệ hormone, và sự bình

Chúng ta là những sinh thể rất mang tính sinh học. Nhưng sau điếu thuốc, hay sau khi kiểm tra Internet, cảm giác ấy không thực sự thỏa mãn, nên căng thẳng lại quay trở lại. Vì thế, đó không phải là một chiến lược tốt.

Do đó, chúng ta cần thấy rõ những bất lợi của việc tin vào sự hiểu lầm rằng một điếu thuốc sẽ giải quyết được vấn đề, hay rằng việc tìm một điều gì đó thú vị trên bản tin, hoặc trên trang Facebook của mình, sẽ làm tan biến căng thẳng.

Khi chúng ta hiểu được những bất lợi của việc cho rằng đây là chiến lược tốt nhất để theo đuổi, thì chúng ta có thể nuôi dưỡng quyết tâm được tự do khỏi kiểu thói quen này — bởi vì thói quen ấy không hiệu quả.

Từ bỏ việc phản ứng theo những thói quen tiêu cực

Vì vậy, chúng ta ngừng tìm nơi nương tựa nơi thuốc lá. Hút thuốc lá là một vấn đề hoàn toàn khác, xét về mặt lợi ích thì không hề có lợi ích nào cả. Nhưng khi nói đến việc sử dụng internet, mạng xã hội, hay việc liên tục kiểm tra tin nhắn, thì vấn đề là chúng ta cần điều chỉnh lại cách sử dụng, không nên để chúng luôn mở suốt ngày. Nói cách khác, hãy ngừng dùng chúng như một chỗ trú ẩn, ngừng dùng chúng như một cách trốn tránh. Hãy sử dụng chúng cho những mục đích có lợi thực sự, chứ không phải để tìm kiếm một điều mà bản thân chúng không bao giờ có thể đáp ứng được.

Và dĩ nhiên, điều đó là vô cùng khó khăn — đặc biệt khi chúng ta cảm thấy chán nản, khi phải đối diện với những việc mình không mấy thích làm, ở nơi làm việc hay ở nhà. Khi ấy, luôn có một sự thôi thúc mang tính cưỡng bách khiến ta muốn cầm lấy điện thoại, đúng không? Nhưng cũng giống như việc chúng ta cần ăn kiêng để loại bỏ sự béo phì về thể chất, thì chúng ta cũng cần một “chế độ ăn thông tin” để loại bỏ sự béo phì về mặt tinh thần. Chúng ta cần tập hạn chế việc tiếp nhận thông tin, tin nhắn, âm nhạc, v.v., giống như cách ta hạn chế lượng thức ăn nạp vào cơ thể.

Giờ đây, việc ban đầu kiềm chế những thói quen cũ mang tính tự hủy hoại chắc chắn sẽ làm mức cortisol — hormone gây căng thẳng — của chúng ta tăng lên. Bởi vì những thói quen cũ ấy rất, rất mạnh. Cũng giống như khi bạn bỏ thuốc lá, hoặc bỏ rượu hay ma túy, bạn sẽ trải qua những triệu chứng cai nghiện rất khó chịu do căng thẳng cortisol; thì tương tự như vậy, khi bạn từ bỏ hoặc tạm ngưng internet, mạng xã hội hay âm nhạc, bạn cũng sẽ trải qua stress do cai nghiện. Nó giống như một quá trình giải độc vậy.

Có người đã mô tả trải nghiệm “giải độc âm nhạc”, đặc biệt là những ai nghiện việc lúc nào cũng đeo tai nghe với iPod. Và trong một thời gian khá dài sau đó, bạn vẫn liên tục nghe nhạc vang lên trong đầu, cứ như đang tự hát mãi không dứt. Phải mất rất lâu thì điều đó mới dần lắng xuống. Tôi nghĩ đó là một hình ảnh rất hay: béo phì vì âm nhạc trong đầu… ồ, bạn biết đấy, nó cứ ở đó hoài.

Bạn không thể hoạt động bình thường, bởi vì không thể nghĩ được điều gì khác — trong đầu cứ có âm nhạc vang lên liên tục. Đặc biệt là khi cùng một đoạn nhạc lặp đi lặp lại hết lần này đến lần khác, khiến bạn phát điên. Nhưng nếu chúng ta kiên trì vượt qua giai đoạn đó, thì mức độ căng thẳng do cai nghiện cuối cùng cũng sẽ giảm dần, và ta sẽ trải nghiệm được một sự bình an, tĩnh lặng của tâm. Khi ấy, chúng ta ở vào một vị thế tốt hơn để thay thế những thói quen tiêu cực bằng những thói quen tích cực.

Ở đây, Phật giáo có những phương pháp rất hay — và không hề chỉ dành riêng cho người theo Phật giáo. Chẳng hạn như việc nhận ra rằng chúng ta là một phần của toàn thể nhân loại, rằng tất cả đều có mối liên hệ với nhau, rằng sự an ổn của mỗi người phụ thuộc vào mọi người khác. Đây là một cách bền vững hơn nhiều để đáp ứng nhu cầu được kết nối và gắn bó với người khác — điều mà việc tham gia vào các mạng xã hội trên internet thực ra không thể mang lại một cách trọn vẹn.

Hormone Oxytocin

Có một hormone liên quan đến điều đó, gọi là oxytocin. Oxytocin là hormone gắn kết — chẳng hạn như mối liên hệ giữa người mẹ và em bé. Chính hormone này trong chúng ta thúc đẩy nhu cầu được kết nối với nhau, được cảm thấy mình thuộc về một nhóm nào đó. Nhu cầu này có thể được thỏa mãn theo cách tích cực, ví dụ như cảm nhận rằng mình là một phần của toàn thể nhân loại, rằng tất cả chúng ta đều bình đẳng, ai cũng muốn hạnh phúc và không ai muốn khổ đau. Kiểu kết nối này ổn định và bền vững hơn rất nhiều so với việc tìm cách thỏa mãn nhu cầu ấy bằng việc trở thành một phần của nhóm trên mạng xã hội — nơi mà cảm giác giá trị lại phụ thuộc vào những lượt “thích”.

Tôi đưa ra những thông tin về hormone ở đây là có chủ ý. Đức Đạt Lai Lạt Ma thường nói rằng chúng ta cần trở thành những Phật tử của thế kỷ 21, và điều đó có nghĩa là xây dựng một cây cầu nối giữa giáo lý Phật giáo và khoa học, để cho thấy rằng có rất nhiều điều trong Phật pháp hài hòa với khoa học. Chính vì vậy, ngài thường xuyên tổ chức các hội nghị Mind and Life để gặp gỡ các nhà khoa học, nhằm tìm ra những điểm chung trong sự hiểu biết, cũng như cách mà cả hai bên có thể hỗ trợ lẫn nhau để có được một cái nhìn đầy đủ hơn về đời sống.

Nếu chúng ta hiểu rằng, ở một mức độ sinh học thuần túy, cảm giác hạnh phúc hay dễ chịu của chúng ta phụ thuộc vào những hormone nhất định trong cơ thể, thì chúng ta có thể phân tích xem hiện nay mình đang sử dụng những chiến lược nào để cố gắng thỏa mãn các hormone đó. Và nếu những chiến lược ấy không hiệu quả, ta có thể tìm ra những cách khác — những cách có thể tận dụng các cơ chế này theo hướng tích cực, lành mạnh, và không mang tính tự hủy hoại.

Dopamine – hormone của sự mong đợi – và việc thiết lập những mục tiêu mang tính xây dựng

Chúng ta đang nói về dopamine, loại hormone liên quan đến sự mong đợi phần thưởng. Nó khiến bạn cảm thấy vô cùng hưng phấn — giống như một con sư tử đang đuổi theo linh dương để bắt mồi. Vì vậy, chúng ta có những cách mang tính phá hoại nhưng không hiệu quả để cố gắng tận dụng “hội chứng dopamine” này, chẳng hạn như mong đợi có thêm lượt “thích” trên trang Facebook của mình — nhưng điều đó thực sự không mang lại kết quả.

Hoặc chúng ta có thể có những cách trung tính để thỏa mãn nó. Tôi có một người bạn là vận động viên cử tạ. Hiện tại anh ấy nâng được 180 ký, và anh ấy háo hức mong đợi sẽ nâng được 200 ký. Sự mong đợi đó khiến anh rất phấn khích, rất vui trong cuộc tham gia với một phần thưởng. Nhưng ngay cả như vậy, giả sử anh ấy thực sự nâng được 200 ký đi nữa — thì với góc nhìn khá “hoài nghi” của Phật giáo, ta sẽ hỏi: điều đó có giúp anh có một tái sinh tốt đẹp hơn không?

Nhưng nếu chúng ta biết tận dụng “hội chứng dopamine” đó để làm việc — chẳng hạn như hướng tới việc đạt được shamatha (thiền chỉ, sự tập trung hoàn hảo), hay tu tập nhẫn nhục, vượt qua cơn giận của mình, v.v. — thì lúc này nó trở nên vô cùng thú vị. Thay vì cảm thấy bực bội, tự trách rằng: “Mình không đủ giỏi, mình không làm nổi,” ta có thể bắt đầu tiếp cận theo hướng khác: “Đây là một thử thách, và mình thật sự vui khi được cố gắng đối diện và vượt qua thử thách này.”

Chúng ta cần cố gắng thực hành điều này mà không rơi vào trạng thái — như thường được nhấn mạnh trong các chỉ dẫn thiền định — không kỳ vọng và cũng không thất vọng. Chính khi ta mong đợi sẽ có kết quả tức thì thì dĩ nhiên ta sẽ thất vọng. Vì vậy, không kỳ vọng, nhưng vẫn đang hướng đến một mục tiêu. Và việc hướng đến một mục tiêu — đặc biệt là một mục tiêu có ý nghĩa — tự nó đã là một nguồn hạnh phúc.

Cảm giác hạnh phúc đó có nền tảng sinh học của nó, nên hoàn toàn phù hợp với phương pháp khoa học. Đó chính là tinh thần của Phật giáo thế kỷ 21. Nói cách khác, chúng ta có thể giải thích, theo cách mà các nhà khoa học có thể chấp nhận, vì sao và bằng cách nào các phương pháp Phật giáo lại có hiệu quả. Đó chính là mục đích.

Ba sự tu học cao hơn: Giới luật (tự kỷ luật), Định và Tuệ (nhận thức phân biệt)

Tóm lại, chúng ta cần phát triển quyết tâm được giải thoát, điều mà trong Phật giáo gọi là xuất ly. Sau đó, để tự giải phóng mình khỏi những thói quen tiêu cực cũ, chúng ta cần rèn luyện tự kỷ luật, sự tập trung, và nhận thức phân biệt; tức là cái gọi là ba sự tu học. Đó là: phân biệt được điều gì là có lợi, điều gì là có hại, điều gì có hiệu quả, điều gì không; duy trì sự chú tâm nhờ năng lực định; và có đủ kỷ luật để điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp.

Chướng ngại của tự kỷ luật: Sự hối tiếc

Ba sự tu học này cần vận hành một cách hài hòa với nhau. Nhưng để phát triển chúng đúng đắn, chúng ta cần loại bỏ những yếu tố cản trở chúng. Sự hối tiếc là một chướng ngại đối với tự kỷ luật.

Ví dụ, chúng ta hối tiếc vì đã không kiểm tra internet, hoặc không trả lời ngay lập tức một tin nhắn hay email nào đó. Chính sự hối tiếc ấy làm suy yếu khả năng tự kỷ luật của chúng ta — chẳng hạn như chỉ kiểm tra internet vào những khung giờ nhất định trong ngày.

Chiến lược hữu ích ở đây là tắt các thông báo nhắc — như tiếng “bạn có thư mới” — hoặc các biểu tượng báo hiệu trên máy tính hay điện thoại di động, và chỉ kiểm tra vào những khung giờ cố định trong ngày. Chỉ trả lời ngay những tin nhắn hoặc email thực sự quan trọng khi vừa đọc chúng; còn những việc có thể chờ thì cần có tự kỷ luật để để lại trả lời sau — vào lúc mình bớt bận rộn hơn, hoặc vào một khoảng thời gian nhất định trong ngày mà bạn đã chủ động dành riêng cho việc trả lời tin nhắn.

Tôi phải thú nhận rằng bản thân tôi cũng khá “có tội” trong chuyện này, nên tôi đã áp dụng một chiến lược để đối phó với dòng email đổ về mỗi ngày. Tôi không dùng mạng xã hội, nên không có những tin nhắn kiểu đó, nhưng mỗi ngày tôi vẫn nhận ít nhất ba mươi email, thậm chí nhiều hơn.

Thay vì trả lời ngay lập tức và rồi chẳng làm xong được việc gì, tôi làm như sau: tôi kiểm tra email, những thư thật sự quan trọng thì trả lời ngay, còn lại thì tôi đánh dấu. Và tôi biết rằng vào buổi tối — khi đầu óc tôi không còn đủ tỉnh táo để viết lách hay làm những việc quan trọng hơn — thì tôi sẽ trả lời những email đó. Tức là bạn dành ra một khoảng thời gian nhất định. Nếu không làm như vậy, bạn sẽ hoàn toàn mất kiểm soát.

Những chướng ngại của sự tập trung: Buồn ngủ, tâm trì trệ và tâm tán loạn

Buồn ngủ, tâm trì trệ và tâm tán loạn là những yếu tố cản trở sự tập trung của chúng ta. Khi rơi vào bất kỳ trạng thái nào trong số này, ta đánh mất chánh niệm về một điều rất đơn giản: rằng việc không liên tục kiểm tra tin nhắn sẽ khiến cuộc sống trở nên ít phức tạp hơn. Giữ được sự ghi nhớ ấy chính là ý nghĩa của chánh niệm.

Hãy cố nhớ rằng: cuộc sống của mình sẽ bớt căng thẳng hơn, bớt áp lực hơn rất nhiều, nếu mình chấp nhận rằng phần lớn những tin nhắn này sẽ được trả lời vào buổi tối, chẳng hạn vậy — hay vào bất kỳ khung giờ nào mà ta đã chủ động ấn định để xử lý chúng.

Điều gì cản trở việc ghi nhớ đó? Khi bạn buồn ngủ, mệt mỏi, bạn quên mất. Và rồi việc vào Facebook lại trở nên dễ dàng hơn. Hoặc khi tâm trở nên trì trệ, thay vì đứng dậy, uống một ly nước hay làm gì đó để tỉnh táo hơn, bạn lại lướt internet. Hoặc khi tâm tán loạn — đầu óc lang thang khắp nơi, chuyện này xảy ra, chuyện kia xảy ra — và không cần suy nghĩ, bạn trả lời tin nhắn ngay, mở ra đọc, vì nghĩ: “Mình không muốn bỏ lỡ điều gì cả.”

Chướng ngại của tuệ phân biệt: Do dự, dao động và nghi ngờ

Cuối cùng, sự do dự, dao động là chướng ngại đối với nhận thức phân biệt (tuệ). Chúng ta cứ lưỡng lự qua lại về việc chỉ kiểm tra tin nhắn vào những thời điểm cố định: “Quyết định này có đúng không?” — rồi trở nên thiếu tự tin, sinh ra nghi ngờ.

Những nghi ngờ ấy xuất hiện bởi vì việc kiềm chế không kiểm tra liên tục vốn khó khăn và gây căng thẳng. Để đối trị với chúng, chúng ta cần tự nhắc nhở mình về những lợi ích của việc thay đổi thói quen: cuộc sống của tôi sẽ bớt bị chia cắt, bớt manh mún hơn nếu tôi có thể chỉ làm một việc tại một thời điểm, và xử lý mọi thứ theo một trật tự, một cấu trúc rõ ràng. Nếu không, mọi thứ sẽ trở thành hỗn loạn — và sự hỗn loạn thì luôn gây căng thẳng.

Xả và Từ bi

Có những chiến lược khác mà chúng ta cũng có thể áp dụng để khiến cuộc sống của mình hạnh phúc hơn. Ví dụ, chúng ta xử lý thế nào khi ở trên một chuyến tàu điện ngầm đông đúc. Càng chỉ tập trung vào bản thân, muốn tự bảo vệ mình và trốn vào chiếc điện thoại, chúng ta càng cảm thấy khép kín hơn. Tôi không nói đến việc bình thản tận dụng thời gian trên tàu điện ngầm — vì đi đến đâu cũng mất khá lâu — để đọc một cuốn sách. Tôi đang nói đến việc bạn trốn vào điện thoại, vào âm nhạc, hay vào một trò chơi. Càng tập trung vào bản thân, muốn tự bảo vệ mình và trốn vào điện thoại, chúng ta càng cảm thấy khép kín, năng lượng bị bó chặt lại và chúng ta trở nên căng thẳng hơn. Chúng ta không thư giãn, vì cảm thấy bị đe dọa bởi nguy hiểm, đặc biệt là ở Moscow, nơi tàu điện ngầm đông đúc đến kinh ngạc. Ở Berlin thì không đông như vậy.

Ngay cả khi chúng ta mải mê với trò chơi trên điện thoại, hay với thứ âm nhạc ầm ĩ đang nghe trên iPod, thì chúng ta vẫn dựng lên một bức tường quanh mình, không muốn bị ai làm phiền, nên trở nên phòng thủ. Thực ra đó là một trải nghiệm rất khó chịu, dù chúng ta đang cố tự giải trí. Chúng ta không hề bình thản.

Ngược lại, nếu chúng ta xem mình là một phần của toàn bộ đám đông trên tàu điện ngầm, và nuôi dưỡng sự quan tâm cũng như lòng trắc ẩn đối với tất cả những người đang ở trong hoàn cảnh giống như mình, thì tâm trí và trái tim của chúng ta sẽ rộng mở. Dĩ nhiên, chúng ta vẫn có thể cảnh giác trước nguy hiểm, nhưng không phải với sự hoang tưởng khi chỉ chăm chăm vào bản thân. Chúng ta mong mọi người đều được an toàn. Chúng ta không cố dùng âm nhạc để át đi mọi người xung quanh hay trốn khỏi mọi người bằng một trò chơi nào đó. Làm vậy chỉ khiến chúng ta tự cô lập mình. Và chúng ta không muốn tự cô lập bản thân.

Cảm nhận sự rộng mở đối với tất cả mọi người

Điều hữu ích hơn nhiều là cảm nhận được sự rộng mở đối với tất cả mọi người. Nhưng sự rộng mở này cũng rất mong manh, tinh tế. Nếu ta bám chặt vào một cái “tôi” rắn chắc ở bên trong — kiểu như bây giờ tôi đã mở lòng rồi, tôi trở nên dễ tổn thương, tôi sẽ bị làm đau — thì không thể thực hiện được. Việc mở lòng, nghĩ đến tất cả mọi người, một mặt đáp ứng bản năng động vật muốn được là một phần của bầy đàn. Khi là một phần của bầy đàn, ta cảm thấy an toàn hơn so với việc tự cô lập mình ra khỏi bầy đàn. Ở cấp độ bản năng, điều này thực sự có tác dụng.

Tuy nhiên, chúng ta cũng cần cẩn trọng trong việc tháo gỡ khái niệm về cái “tôi” rắn chắc bên trong — cái “tôi” giờ đây khi các bức tường đã hạ xuống thì lại nghĩ rằng: bây giờ ai cũng sẽ tấn công mình. Đây là một quá trình rất tinh tế, nhưng nếu làm được thì vô cùng hữu ích.

Để làm được điều này, chúng ta cần kết hợp kỷ luật bản thân, sự tập trung, và tỉnh giác có phân biệt.

Nghỉ ngơi hiệu quả khi làm việc căng thẳng

Có rất nhiều chiến lược khác mà chúng ta có thể áp dụng để đối phó với căng thẳng trong cuộc sống, thậm chí là những cách rất đơn giản. Ví dụ, khi cần nghỉ ngơi sau một giai đoạn làm việc căng thẳng, thay vì lướt internet, hãy đứng dậy, uống một cốc nước, hoặc nhìn ra ngoài cửa sổ – đại loại như vậy. Nói cách khác, hãy giảm bớt sự kích thích thay vì tăng thêm. Căng thẳng thường đến từ việc bị kích thích quá mức. Bạn không nên cố giải quyết nó bằng cách đưa thêm nhiều kích thích vào. Ít hơn mới là tốt hơn.

Với quyết tâm được tự do này, bằng cách áp dụng ba sự rèn luyện: tự kỷ luật (giới), sự tập trung (định)và trí tuệ phân biệt (tuệ), chúng ta sẽ có thể giảm thiểu căng thẳng trong đời sống hằng ngày cũng như những thói quen tự hủy hoại của mình. Tâm trí chúng ta sẽ trở nên bình thản hơn rất nhiều, nhờ đó có thể đối diện tốt hơn với những áp lực từ công việc, gia đình, tình hình kinh tế, v.v.

Điều này đặc biệt hiệu quả trong việc đối phó với hoàn cảnh hiện đại của chúng ta, khi mà có quá nhiều thứ sẵn có như internet, mạng xã hội, âm nhạc, v.v. Điều đó không có nghĩa là chúng ta phải từ bỏ internet, vứt bỏ các thiết bị di động, hay không bao giờ nghe nhạc nữa; không phải như vậy. Mà là để phát triển một chiến lược tốt hơn, những thói quen tốt hơn trong cách sử dụng chúng sao cho lành mạnh và mang lại lợi ích. Xin cảm ơn.

Câu hỏi

Vấn đề là trong đời sống hiện đại, chúng ta buộc phải phản ứng trước nhiều sự việc. Ví dụ, khi chúng ta xem tin tức, không chỉ vì sự bận tâm cá nhân, mà còn vì chúng ta muốn biết mình nên làm gì, nên phản ứng ra sao trước các tình huống. Chẳng hạn như tỷ giá, đôi khi họ hiển thị trực tuyến sự thay đổi của nó và chúng ta có thể cần phải phản ứng kịp thời.

Hoặc có người gửi cho bạn một tin nhắn nói rằng có ai đó đang bị bệnh và cần được giúp đỡ. Hoặc đồng nghiệp của chúng ta có thể viết cho chúng ta để hỏi điều gì đó, và nếu chúng ta không kiểm tra thì chúng ta sẽ không nhận được thông tin. Hoặc ví dụ như bản tin thời tiết: nếu buổi sáng chúng ta không xem dự báo thời tiết mà vẫn ra ngoài, có thể trời trở lạnh mà chúng ta không biết, và chúng ta có thể bị ốm.

Trong tất cả những trường hợp này, chúng ta sẽ trở nên kém hiệu quả hơn và có thể lãng phí thời gian, sức khỏe, hoặc những thứ khác.

Đó là lý do vì sao tôi nói rằng chúng ta cần phát triển một chiến lược lành mạnh, một chiến lược thông minh trong cách sử dụng internet. Nếu chúng ta bị béo phì về thể chất và phải ăn kiêng, điều đó không có nghĩa là chúng ta ngừng ăn hoàn toàn, mà là chúng ta hạn chế những loại thực phẩm mình tiêu thụ.

Tương tự như vậy, nếu chúng ta đang bị “béo phì thông tin”, thì chúng ta cần hạn chế những gì mình tiếp nhận, chỉ xem những gì thực sự cần thiết và có ích. Còn những thứ khác thì, như tôi đã nói, có thể áp dụng chiến lược xử lý sau — ví dụ như trong chương trình email của tôi, bạn có thể đánh dấu (flag) một thư nào đó để biết rằng mình sẽ xem và giải quyết nó vào lúc khác.

Nhưng chiến lược này ngụ ý rằng, trong mọi trường hợp, chúng ta vẫn tiếp nhận tất cả thông tin, rồi sau đó mới lựa chọn xem mình sẽ phản hồi cái gì, không phản hồi cái gì. Tuy nhiên, như vậy thì chúng ta vẫn phải đọc tất cả các tin nhắn, vẫn phải đọc tất cả tin tức, v.v.

Một lần nữa, bạn cần phải áp dụng những chiến lược khác nhau. Có một sự khác biệt rất lớn giữa việc xem dự báo thời tiết vào buổi sáng khi vừa thức dậy và việc kiểm tra xem qua đêm mình nhận được bao nhiêu lượt “thích”. Bạn không cần phải kiểm tra xem mình có bao nhiêu lượt thích.

Các tin nhắn bạn nhận được cũng vậy: một số là quảng cáo, một số đến từ những người không quá quan trọng đối với công việc hay những việc cần thiết khác; có những thứ bạn hoàn toàn có thể xử lý sau. Trong danh bạ của chính bạn, bạn biết rõ điều gì là quan trọng và điều gì ít quan trọng hơn.

Tôi có một người bạn rất thích chụp ảnh bữa sáng mà anh ấy chuẩn bị rồi gửi cho mọi người. Tôi chắc chắn không cần phải xem những thứ đó.

— Anh ấy có biết là bạn không xem không?

— Tôi sẽ xem sau, nhưng chắc chắn tôi sẽ không ngắt quãng công việc của mình chỉ để xem những thứ đó.

Câu hỏi:

Các tôn giáo khác cũng mang đến cho chúng ta những phương pháp giúp tạo ra cảm giác “dễ chịu”, “thoải mái” về mặt hoóc-môn. Vậy thì sự khác biệt giữa những phương pháp đó và Phật giáo là gì?

Đúng là các tôn giáo khác cũng chắc chắn mang lại điều đó, thông qua những ý niệm như “Chúa Giê-su yêu thương tôi”, “Thượng đế yêu thương tôi”, v.v. — tức là cảm giác được chấp nhận và có mục tiêu để hướng tới. Những điều đó rõ ràng là có thật.

Những phương pháp mà tôi đang nói đến thì không mang tính đặc thù riêng của Phật giáo. Chúng tồn tại mà không cần đặt trong một bối cảnh tôn giáo nào; đơn giản chỉ là những chiến lược chung, hữu ích cho bất kỳ ai. Trong những gì tôi nói, không có gì là độc quyền của Phật giáo cả.

Khi chúng ta hỏi điều gì là độc đáo riêng của Phật giáo, thì đó chính là cái nhìn về thực tại ở một mức độ rất vi tế. Và những cuộc đối thoại với các nhà khoa học đang cho thấy rằng ngay cả điều này cũng không hẳn là quá độc nhất, bởi vì cái nhìn ấy khá tương thích với quan điểm về vũ trụ lượng tử. Nếu bạn đưa thuyết lượng tử đến những kết luận logic của nó liên quan đến cấu trúc của vũ trụ, thì bạn sẽ gặp những giáo lý Phật giáo về tính không và duyên khởi.

Câu hỏi:

Chúng ta nên làm gì nếu chúng ta đã sẵn sàng gặp một người trực tiếp và thực sự đã hẹn gặp họ, nhưng khi gặp rồi thì người đó chỉ chăm chú nhìn vào điện thoại di động và không dành nhiều sự chú ý cho chúng ta? Trong tình huống này, liệu có ổn không khi nói thẳng với người đó rằng điều này là không phù hợp, bởi vì chúng ta đang có một cuộc gặp gỡ thực sự trực tiếp?

Cá nhân tôi thì tôi nghĩ là nên. Tôi cho rằng việc nói thẳng với người đó rằng: “Xin chào! Tôi đang ở đây mà!” là hoàn toàn phù hợp. Có một điều gọi là phép lịch sự khi sử dụng điện thoại di động, và điều này rất quan trọng, đặc biệt nếu bạn là cha mẹ và có con ở tuổi vị thành niên — cần thiết lập kỷ luật là không nhắn tin và không nghe/gọi điện thoại trong bữa ăn. Vâng, bạn nói rõ là không được phép và yêu cầu các con cất điện thoại đi. Tôi có một người bạn dạy học tại một trường đại học ở Mỹ, và cô ấy yêu cầu sinh viên để điện thoại di động trên một cái bàn trong suốt buổi học. Họ không được giữ điện thoại bên mình. Tôi nghĩ điều đó hoàn toàn phù hợp.

Điều rất thú vị là cứ mỗi — tôi không nhớ chính xác là 45 phút hay một giờ, vì đó là một buổi seminar kéo dài ba tiếng — cô ấy lại phải cho mọi người nghỉ “giải lao điện thoại”. Không phải vì họ cần đi vệ sinh, mà vì họ quá căng thẳng do không được kiểm tra điện thoại, đến mức trong giờ nghỉ họ phải vội vàng chạy tới cầm điện thoại lên và xem ngay. Xét về mặt xã hội học, điều này thực sự rất thú vị. Đây thực sự là một dạng nghiện mãn tính mà con người đang có đối với điện thoại, và thường thì chúng ta cần phải giúp nhau phát triển một kiểu kỷ luật xã hội nào đó. Tôi cho rằng điều này là phù hợp, miễn là được thực hiện một cách lịch sự.

Câu hỏi:

Một lần nữa, cần phân biệt rõ: đó có phải là một tình huống khẩn cấp mà họ cần phải biết hay không, hay chỉ đơn thuần là tán gẫu về những chuyện rất không quan trọng. Và hãy thực tế mà nói, chúng ta thường xuyên nhận được bao nhiêu cuộc gọi về thảm họa chứ?

Nếu chúng ta gặp ai đó và đang chờ một cuộc điện thoại — ví dụ để biết rằng con mình đã về nhà an toàn — thì hãy nói rõ với người kia. Hãy lịch sự: “Tôi đang chờ một cuộc gọi. Tôi cần xác nhận rằng con tôi đã về đến nhà an toàn.” Khi đó họ sẽ hiểu, mọi thứ đều rõ ràng.

Khi đi tàu điện ngầm, tôi luôn nghe nhạc, nhưng tôi làm vậy không phải để tìm thêm sự kích thích, mà thực ra là để giảm bớt những kích thích tiêu cực. Bởi vì xung quanh tôi là những người nói chuyện về đủ thứ, và đôi khi tôi không muốn nghe những điều đó — trong những cuộc trò chuyện ấy có rất nhiều sự tiêu cực. Ngoài ra còn có quảng cáo trong tàu điện ngầm, những thứ mà bạn nghe hay nhìn đến mức đã thuộc lòng.

Vì vậy, để tách mình ra khỏi tất cả những yếu tố kích thích tiêu cực đó, tôi chỉ đơn giản là nghe nhạc. Vậy thì, tôi đang trốn tránh hay là tôi đang chuyển hóa những tác nhân kích thích tiêu cực và quá mạnh thành những kích thích nhẹ hơn, ít gây tổn hại hơn?

Đây là một câu hỏi rất thú vị. Điều đầu tiên xuất hiện trong đầu tôi là một câu trả lời theo kiểu Ấn Độ, có lẽ không phải là câu trả lời phù hợp nhất: khi bạn đi xe buýt đêm ở Ấn Độ — loại xe có chiếu video — thì bộ phim sẽ được bật suốt cả đêm, lặp đi lặp lại, với âm lượng rất lớn. Nếu bạn hỏi tài xế: “Anh có thể vặn nhỏ lại được không?” hay điều gì tương tự, thì câu trả lời kiểu Ấn Độ sẽ là: “Đừng nghe nó.”

Ở tàu điện ngầm, bạn không bắt buộc phải nghe những gì mọi người đang nói. Đó là vấn đề của sự chú ý. Bạn đang đặt sự chú ý của mình vào đâu? Nếu sự chú ý của bạn hướng về những người xung quanh — ví dụ như quan sát nét mặt của họ, và nếu có vẻ họ không được hạnh phúc — thì bạn có thể khởi lên mong muốn cho họ, với lòng từ bi: “Nguyện cho họ được thoát khỏi khổ đau, nguyện cho họ được hạnh phúc.” Khi đó, sự chú ý của bạn không còn đặt vào những gì họ đang nói nữa, và bạn cũng không để ý đến quảng cáo. Sự chú ý của bạn đang ở một chỗ khác.

Nếu chúng ta chưa có khả năng làm được điều đó, thì được thôi, hãy nghe nhạc. Nhưng âm nhạc không nên trở thành cái cớ để phớt lờ mọi người. Đây thực ra là một cơ hội rất tốt để thực hành lòng từ bi.

Hãy nghĩ đến nguyên lý tonglen — pháp tu khá nâng cao của Phật giáo về nhận vào và trao ra. Trong tình huống này, điều bạn nên làm không phải là xua đẩy hay dựng lên những bức tường để ngăn cách những gì người khác đang nói, mà là đón nhận nó. Tức là bạn mở lòng ra và chấp nhận rằng họ đang nói về những điều tầm thường hoặc tiêu cực.

Sau đó, bạn gửi ra cho họ những lời chúc lành đầy yêu thương: nguyện cho những điều đang khiến họ phiền não sớm được hóa giải; nguyện cho họ có thể hướng tâm vào những điều tích cực và ý nghĩa hơn. Vì vậy, đây thực sự là một cơ hội rất tốt để thực hành tonglen.

Câu hỏi:

Rất thường xảy ra việc khi ban đầu chúng ta khởi lên quyết tâm được tự do, thì đến một lúc nào đó quyết tâm ấy lại suy giảm — có thể do lười biếng hoặc những nguyên nhân khác — và rồi chúng ta không còn cảm nhận được nó nữa. Vậy khi điều đó xảy ra, chúng ta nên làm gì để khôi phục lại quyết tâm ấy?

Lời khuyên chính thường được đưa ra là hãy nhắc nhở bản thân về những bất lợi của điều mà ta đang quyết tâm thoát khỏi — tức là tình trạng khổ đau nào đó — cũng như những lợi ích của việc được tự do khỏi nó. Đồng thời, hãy nhắc mình về những phương pháp giúp ta đạt được sự tự do ấy, và củng cố lại niềm tin rằng không chỉ phương pháp đó là hiệu quả, mà chính bản thân ta có khả năng thực hành và đạt được kết quả. Tất cả những điều này đều là những yếu tố rất quan trọng của quyết tâm được tự do. Nói cách khác, hãy tự nhắc mình rằng: “Tôi có thể được tự do khỏi điều này nếu tôi nỗ lực đủ.” Nếu không, chúng ta sẽ chỉ cảm thấy nản lòng, rồi chẳng làm gì cả và cuối cùng là bỏ cuộc. Nếu chúng ta thực hành thiền định, điều đó giúp chúng ta trở nên vững vàng, ổn định hơn, và đây là điều mà chúng ta tự mình đạt được thông qua nỗ lực. Nhưng nếu chúng ta dùng thuốc để trở nên ổn định hơn, thì về cơ bản đó là thứ chúng ta có được mà không cần cố gắng, và nó không thực sự làm thay đổi chúng ta. Dĩ nhiên, nếu một người bị bệnh thì việc dùng thuốc là cần thiết.

Câu hỏi:

Nhưng nếu trong đời sống hằng ngày, ai đó sử dụng một thứ gì đó chỉ nhằm cải thiện trạng thái tinh thần, giảm căng thẳng và những ảnh hưởng tiêu cực lên tâm trí, thì chúng ta nên nhìn nhận điều đó như thế nào?

Tôi nghĩ rằng chúng ta cần thực tế khi nói về các phương pháp Phật giáo. Những phương pháp này chỉ thực sự hiệu quả đối với những người đã đạt đến một mức độ chín muồi và ổn định nhất định. Nếu bạn đang bị xáo trộn nghiêm trọng về mặt cảm xúc hay tinh thần, thì bạn chưa có khả năng áp dụng các phương pháp Phật giáo. Trong trường hợp đó, bạn cần đạt được một mức độ ổn định nào đó trước, và thuốc men có thể rất hữu ích — dù là thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, hay bất cứ loại nào. Bạn cần một thứ gì đó để giúp mình. Chỉ đơn giản nói rằng “cứ thiền đi” thì với những người như vậy là chưa thể làm được. Nhưng một khi bạn đã trở nên ổn định hơn, thì dĩ nhiên bạn cần phải vượt qua sự lệ thuộc vào thuốc. Khi đã ổn định, bạn ở trong một trạng thái tâm mà mình thực sự có thể áp dụng các pháp thiền. Trước đó, tâm quá xáo trộn, nên không thể có sự tập trung.

Câu hỏi:

Tại Miến Điện, đã có ba người bị bỏ tù vì treo một tấm biển quảng cáo nhà hàng có hình ảnh Đức Phật đeo tai nghe. Dưới góc nhìn Phật giáo, bạn sẽ bình luận về điều này như thế nào?

Devadatta (Đề-bà-đạt-đa), người em họ đố kỵ của Đức Phật, đã luôn tìm cách hãm hại Ngài, nhưng tất nhiên Đức Phật không thể bị tổn hại, và Ngài chắc chắn cũng không hề buồn giận vì điều đó. Do đó, Đức Phật sẽ không thấy bị xúc phạm bởi một bức ảnh đeo tai nghe. Tuy nhiên, đối với những tín đồ Phật giáo, hay tín đồ của bất kỳ tôn giáo nào, việc mọi người thiếu tôn trọng đối với vị giáo chủ của mình là một điều rất phản cảm. Và chẳng có lý do gì để đi xúc phạm người khác cả; điều đó rất thô lỗ.

Việc tống họ vào tù, hay áp dụng một mức phạt thực sự nặng nề, có lẽ là không phù hợp chút nào. Dẫu vậy, họ cần phải không làm điều đó. Tự do ngôn luận không nhất thiết đồng nghĩa với tự do xúc phạm người khác; đặc biệt là khi bạn biết rằng hành động đó sẽ gây phẫn nộ trong cộng đồng. Tất nhiên, điều này còn tùy thuộc vào việc ai là người quyết định cái gì là xúc phạm và cái gì không, và quyền đó có thể bị lạm dụng. Nhưng khi nhắc đến lĩnh vực tôn giáo, như làm điều gì đó thiếu tôn trọng Chúa Jesus, Muhammad hay Đức Phật, thì rõ ràng đó là điều không nên. Các Kitô hữu sẽ phản ứng thế nào với một quảng cáo hình ảnh Chúa Jesus trên thập tự giá đeo tai nghe nghe nhạc iPod để quảng bá cho một chiếc iPod mới? Tôi không nghĩ những người có đức tin Kitô giáo sâu sắc sẽ hài lòng với điều đó.

Câu hỏi:

Chúng ta có thể nỗ lực để đạt được những mục tiêu thế trần, hoặc những mục tiêu tâm linh. Tôi nhận thấy rằng thường có hai thái cực. Một là quá tập trung vào các mục tiêu thế trần, nhưng trong trường hợp này thì nó là vô tận, bạn vừa hoàn thành mục tiêu này thì lại có ngay một mục tiêu khác xuất hiện. Thái cực còn lại mà tôi có thể thấy trong các cộng đồng Phật giáo chẳng hạn, đó là họ cố gắng đạt được các mục tiêu tâm linh nhưng lại lãng quên các mục tiêu thế trần. Có phương pháp hay cách thức nào để giải quyết vấn đề này và tìm thấy sự cân bằng không?

Đức Đạt Lai Lạt Ma luôn nói là 50/50. Chúng ta phải nhìn vào thực tế cuộc sống của mình là gì, trách nhiệm của chúng ta ra sao: tình hình tài chính thế nào, chúng ta có người phụ thuộc (người thân cần chăm sóc) hay không? Vì vậy, hãy sống thực tế./.

https://studybuddhism.com/en/advanced-studies/science-of-mind/emotional-hygiene/buddhist-analysis-to-help-renounce-stress