Nằm giữa vùng núi Đại Lào, trên cao nguyên Bảo Lộc, Đồi Thông Phương Bối là nơi lưu giữ nhiều lớp ký ức gắn với Phật giáo, văn chương và hành trình bảo vệ rừng thông qua nhiều thế hệ. Trên vùng đất này từng có Phương Bối Am của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, Thiền Duyệt Thất của Hòa thượng Thích Thanh Từ, khu rừng thông do thi sĩ Nguyễn Đức Sơn cùng gia đình vun trồng và gìn giữ, và hiện nay có Tùng Lâm Thất, nơi Thầy Thích Ngộ Chánh an trú tu tập và tiếp tục công việc bảo tồn. Qua hơn nửa thế kỷ, ba lớp ký ức đã lần lượt hình thành trên cùng một vùng đất: lớp khai mở của những người tu hành, lớp vun đắp của gia đình thi sĩ Nguyễn Đức Sơn và lớp tiếp nối của Thích Ngộ Chánh trong hiện tại.

Phương Bối Am, Thích Nhất Hạnh và Thích Thanh Từ

Năm 1957, Thiền sư Thích Nhất Hạnh cùng những người cộng sự tìm đến vùng núi Đại Lào và dựng Phương Bối Am. Giữa không gian núi rừng của cao nguyên Bảo Lộc, Phương Bối trở thành nơi tu học, suy tư và sáng tác. Những ký ức về vùng đất này sau đó được Thiền sư ghi lại trong tác phẩm Nẻo Về Của Ý, qua đó Phương Bối trở thành một địa danh có vị trí đặc biệt trong hành trình tư tưởng và đời sống tâm linh của ông.

Tên gọi “Phương Bối” cũng mang ý nghĩa gắn với Phật giáo. “Phương” là hương thơm, còn “Bối” gợi đến lá bối đa, loại lá từng được dùng để ghi chép kinh điển. Theo cách hiểu ấy, Phương Bối gợi đến một nơi lưu giữ hương thơm của đạo và của tuệ giác.

Cũng trong giai đoạn này, Hòa thượng Thích Thanh Từ từng về Phương Bối tịnh tu và dựng Thiền Duyệt Thất tại Đồi Thượng. “Thiền Duyệt” là niềm an vui có được từ thiền định. Sự hiện diện của Thiền sư Thích Nhất Hạnh và Hòa thượng Thích Thanh Từ đã tạo nên lớp ký ức Phật giáo đầu tiên của vùng đất Phương Bối.

Sau đó, do những biến động của thời cuộc, những người từng tu học tại đây lần lượt rời đi. Phương Bối Am và Thiền Duyệt Thất dần trở thành dấu tích giữa núi rừng. Tuy nhiên, câu chuyện của vùng đất không dừng lại ở đó. Một giai đoạn khác bắt đầu khi gia đình thi sĩ Nguyễn Đức Sơn đến sinh sống và gắn bó với Phương Bối.

Nguyễn Đức Sơn và Đồi Thông Sơn Núi

Sau năm 1975, thi sĩ Nguyễn Đức Sơn, bút hiệu Sao Trên Rừng, thường được bạn bè gọi là Sơn Núi, cùng vợ là bà Nguyễn Thị Phượng và các con lên vùng Phương Bối sinh sống. Cuộc sống của gia đình trong những năm đầu rất khó khăn. Không điện, đường sá cách trở, điều kiện sinh hoạt thiếu thốn và gần như biệt lập với bên ngoài. Gia đình phải dựa nhiều vào sức lao động của mình, có thời gian hái rau rừng, nhặt củi khô để đổi lấy những nhu yếu phẩm cần thiết.

Một biến cố lớn xảy ra khi người con trai Nguyễn Đức Thảo ăn nhầm rau độc trong rừng và qua đời khi mới mười hai tuổi. Phần mộ của anh hiện nằm bên hông Đồi Thượng, trên vùng đất gắn với những năm tháng gian khó của gia đình.

Cũng trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Đức Sơn bắt đầu tìm giống thông, ươm cây và trồng thông trên đồi. Công việc được duy trì qua nhiều năm. Những cây thông nhỏ dần phát triển thành rừng và tạo nên cảnh quan đặc trưng của khu vực. Không chỉ trồng cây, Nguyễn Đức Sơn còn nhiều lần đứng ra bảo vệ rừng trước tình trạng chặt phá, lấn chiếm và các hoạt động có nguy cơ làm tổn hại đến môi trường.

Qua nhiều thập niên, hàng vạn cây thông được Nguyễn Đức Sơn cùng gia đình vun trồng và gìn giữ. Rừng thông vì thế không chỉ là cảnh quan tự nhiên mà còn là kết quả của một quá trình lao động lâu dài. Từ tên gọi Sơn Núi của Nguyễn Đức Sơn, người dân và những người quen biết dần gọi khu vực này là Đồi Thông Sơn Núi.

Tên gọi Đồi Thông Sơn Núi ghi nhận một giai đoạn quan trọng trong lịch sử vùng đất. Nếu Phương Bối Am và Thiền Duyệt Thất tạo nên lớp ký ức tâm linh ban đầu, thì rừng thông do Nguyễn Đức Sơn cùng gia đình vun trồng đã bổ sung thêm một lớp ký ức về đời sống, văn chương, lao động và ý thức bảo vệ thiên nhiên.

Thích Ngộ Chánh và tên gọi Đồi Thông Phương Bối 

Đến khoảng năm 2014, khi tuổi cao sức yếu, thi sĩ Nguyễn Đức Sơn phải đối diện với những nguy cơ ngày càng lớn đối với vùng đất mà ông đã dành nhiều thập niên để vun trồng và gìn giữ. Tình trạng lấn chiếm đất đai và khai thác khoáng sản trái phép đặt rừng thông trước nguy cơ bị xâm hại. Trước hoàn cảnh đó, Nguyễn Đức Sơn gọi người con trai út là Thầy Thích Ngộ Chánh trở về để cùng gia đình giải quyết những khó khăn, tìm phương án bảo tồn đồi thông và gìn giữ những giá trị lịch sử gắn với Phương Bối Am năm xưa.

Năm 2014, với mong muốn kết nối các lớp ký ức của vùng đất, Thầy Thích Ngộ Chánh đặt tên nơi này là Đồi Thông Phương Bối. Tên gọi mới kết hợp hai thành tố có nguồn gốc rõ ràng. “Phương Bối” nhắc đến Phương Bối Am, Thiền sư Thích Nhất Hạnh, Hòa thượng Thích Thanh Từ và lớp lịch sử Phật giáo của vùng đất. “Đồi Thông” ghi nhận công sức của thi sĩ Nguyễn Đức Sơn, bà Nguyễn Thị Phượng cùng gia đình trong quá trình trồng và bảo vệ rừng thông.

Theo cách đó, tên gọi Đồi Thông Phương Bối không phủ nhận hay thay thế tên Đồi Thông Sơn Núi đã được nhiều người quen dùng trước đó. Ngược lại, “Đồi Thông” trở thành phần được tiếp nối trong tên gọi mới, còn “Phương Bối” khôi phục mối liên hệ với lớp lịch sử hình thành từ Phương Bối Am.

Nhìn từ quá trình hình thành tên gọi, Đồi Thông Phương Bối là điểm gặp nhau của hai di sản. Một bên là ký ức tâm linh gắn với Thích Nhất Hạnh, Thích Thanh Từ và Phương Bối Am. Một bên là rừng thông gắn với Nguyễn Đức Sơn cùng gia đình. Việc kết hợp hai thành tố cũng thể hiện ý hướng bảo tồn đồng thời cảnh quan thiên nhiên và những giá trị lịch sử của vùng đất.

Tùng Lâm Thất và sự tiếp nối

Năm 2020, thi sĩ Nguyễn Đức Sơn khuất núi. Phần mộ của ông được an trí bên hông Đồi Thượng, gần phần mộ người con trai Nguyễn Đức Thảo, trên vùng đất mà gia đình đã gắn bó trong nhiều thập niên.

Cũng trong năm 2020, Tùng Lâm Thất được dựng lên giữa rừng thông. Đây là một nếp thất nhỏ, đơn sơ, không phải một ngôi chùa lớn. Tùng Lâm Thất là nơi Thầy Thích Ngộ Chánh an trú tu tập, đồng thời tiếp tục công việc chăm sóc cây cối, gìn giữ rừng thông, vun đắp lối đi và bảo vệ những dấu tích lịch sử còn lại của Phương Bối.

Sự hiện diện của Tùng Lâm Thất đánh dấu lớp tiếp nối thứ ba trong lịch sử vùng đất. Nếu Phương Bối Am và Thiền Duyệt Thất là lớp khai mở, Nguyễn Đức Sơn và Đồi Thông Sơn Núi là lớp vun đắp, thì Thích Ngộ Chánh, tên gọi Đồi Thông Phương Bối và Tùng Lâm Thất thể hiện nỗ lực tiếp nối, bảo tồn trong hiện tại.

Việc bảo tồn ở đây vì thế không chỉ giới hạn trong việc giữ lại một khu rừng thông. Đó còn là việc gìn giữ những dấu tích và câu chuyện lịch sử, duy trì mối liên hệ giữa các thế hệ từng sống, tu tập và lao động trên cùng một vùng đất.

Ba lớp ký ức trong một tên gọi

Nhìn lại quá trình hình thành và phát triển, tên gọi Đồi Thông Phương Bối chứa đựng ba lớp ký ức khá rõ nét. Lớp thứ nhất là Phương Bối Am, Thiền sư Thích Nhất Hạnh, Thiền Duyệt Thất và Hòa thượng Thích Thanh Từ. Lớp thứ hai là thi sĩ Nguyễn Đức Sơn, bà Nguyễn Thị Phượng, gia đình và Đồi Thông Sơn Núi. Lớp thứ ba là Thầy Thích Ngộ Chánh, tên gọi Đồi Thông Phương Bối và Tùng Lâm Thất.

Ba lớp ký ức ấy hình thành ở những thời điểm khác nhau nhưng cùng tồn tại trong lịch sử của một vùng đất. Người đến sau không thay thế người đi trước. Mỗi thế hệ tiếp nhận những gì đã có, bổ sung dấu ấn của mình và tìm cách trao lại cho thế hệ kế tiếp. Chính sự tiếp nối đó tạo nên ý nghĩa đặc biệt của Đồi Thông Phương Bối hôm nay.

Trong câu chuyện ấy, rừng thông là một phần hữu hình có thể nhìn thấy, còn những ký ức về Phương Bối Am, Thiền Duyệt Thất, những người từng tu học, những người trồng rừng và những người đang gìn giữ lại tạo nên chiều sâu lịch sử của địa danh.

Thầy Thích Ngộ Chánh, người đặt tên Đồi Thông Phương Bối vào năm 2014, từng nói: “Phương Bối là nơi để về, không phải để đến.”

Câu nói này phần nào cho thấy tinh thần mà những người đang gìn giữ Phương Bối muốn duy trì. Đây không chỉ là một địa điểm để tham quan, mà là một không gian cần được tiếp cận bằng sự tôn trọng đối với thiên nhiên, lịch sử và những người đã gắn bó với vùng đất.

Vì vậy, người hữu duyên đến Đồi Thông Phương Bối được mong đợi bước nhẹ giữa những hàng thông, giữ sự yên tĩnh và tôn trọng cảnh quan. Sau hơn nửa thế kỷ, điều còn lại ở đây không chỉ là những cây thông, một nếp thất hay những dấu tích cũ, mà còn là câu chuyện về sự tiếp nối giữa nhiều thế hệ.

Từ Phương Bối Am của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, Thiền Duyệt Thất của Hòa thượng Thích Thanh Từ, đến Đồi Thông Sơn Núi gắn với thi sĩ Nguyễn Đức Sơn, rồi Tùng Lâm Thất và công việc gìn giữ của Thầy Thích Ngộ Chánh, mỗi giai đoạn đã góp thêm một lớp ý nghĩa cho cùng một vùng đất.

Đó cũng là lý do bốn chữ Đồi Thông Phương Bối hôm nay không chỉ là một địa danh. Đó là tên gọi của một sự tiếp nối.

“Phương Bối là nơi để về, không phải để đến.”

Đồi Thông Phương Bối nhìn từ khu vực nền móng Phương Bối Am, nơi gắn với những năm tháng tu học của Thiền sư Thích Nhất Hạnh tại Bảo Lộc.

    Thiền Duyệt Thất tại Đồi Thượng, thuộc Đồi Thông Phương Bối, nơi gắn với thời gian Hòa thượng Thích Thanh Từ về Phương Bối tịnh tu.

 Thi sĩ Nguyễn Đức Sơn dạo bước giữa đồi thông do chính ông cùng gia đình vun trồng và gìn giữ trong những năm cuối đời.

Khu mộ thi sĩ Nguyễn Đức Sơn và người con trai Nguyễn Đức Thảo, nằm bên hông Đồi Thượng tại Đồi Thông Phương Bối.

Bữa cơm giữa rừng thông năm 2014, nơi tên gọi “Đồi Thông Phương Bối” được hình thành và thống nhất. Từ trái sang: bà Nguyễn Thị Phượng, Thầy Thích Ngộ Chánh, kiến trúc sư Phạm Tuấn Khanh và thi sĩ Nguyễn Đức Sơn.

   Toàn cảnh Tùng Lâm Thất giữa Đồi Thông Phương Bối, nơi Thầy Thích Ngộ Chánh an trú tu tập và tiếp nối công việc gìn giữ, bảo tồn những giá trị của vùng đất Phương Bối.