Ngay trong trung tâm Thành phố Nha Trang (xưa là Thị xã, nay là Phường), án ngữ mặt tiền trên đường Yersin, có một ngôi chùa mang tên Thiên Hòa. Chùa đã có lâu đời. Lâu là lâu mấy đời?Xin nói sau.

Ngay trong khu nghĩa trang của "Tuy Lý Vương phòng" thuộc một khu đất đồi ở Phủ Thừa Thiên xưa nay là phường Thủy Xuân-Huế, có một ngôi chùa cũng mang tên Thiên Hòa.

Chùa Thiên Hòa ở cố đố Huế được khai sơn trước chùa Thiên Hòa ở Nha Trang chỉ khoảng 10 năm.

Nghĩa trang "Tuy Lý Vương phòng" nằm trên ngọn đồi thoai thoải xưa kia dành riêng để an táng con cháu của Hoàng tử thứ 11 (hoàng tử con Vua Minh Mạng), chính là "Ông Hoàng Tuy Lý Vương- Miên Trinh", một vị vương tôn uyên bác, nổi tiếng rất hiếu thảo với Mẹ là bà Tiệp Dư Lê Thị Ái. Vương còn giỏi văn chương thi phú và cũng tinh thông y dược.

Gần bên đồi Nghĩa trang đó, ban đầu có một am cốc dựng lên để cúng kiếng theo nghi thức cầu siêu cho hương linh trong các tang lễ. Đến năm 1927, Hòa thượng Thích Chơn Nguyên, húy thượng Trừng hạ Ngoạn, đã đến đây phát nguyện kiến tạo nên một ngôi thờ phụng Tam Bảo, an danh là Thiên Hòa Tự.

Sau khi lập tự và hoằng pháp ổn định trong ngoài, Hòa thượng Chơn Nguyên đã giao lại ngôi chùa cho bà con trong dòng tộc làm giám tự, gìn giữ trông coi cả chùa và khu Nghĩa trang "Tuy Lý Vương phòng", rồi Ngài thong dong hành cước du hóa về hướng Nam, dừng chân tại một vùng đất cát hoang vắng gần biển ở thị xã Nha Trang, khi đó đã có sự hiện diện của một ngôi chùa mang tên Hội Phước (thường được dân gian gọi là Chùa Cát, vì tọa lạc trên một vùng toàn là cát với cát). Cách chùa Hội Phước lúc đó còn có một ngôi chùa "lớn tuổi hơn" mang tên Hải Đức. Trụ trì chùa Hải Đức lúc đó là đại sư Thích Bích Không - Giác Phong đang có ý định di dời chùa lên trên một vùng đồi cao thanh vắng vì nhận thấy bấy giờ Thị xã Nha Trang đã phát triển thành một đô thị sầm uất, cảnh huyên náo chốn thị thành không còn phù hợp với sự sinh hoạt của thiền môn. Đến năm 1945, chùa Hải Đức đã hoàn toàn biến mất khỏi khu vực có con đường mang tên Hai Chùa (người Pháp đặt tên đường là “Rue des deux pagodes”, nghĩa là đường có hai ngôi chùa) để tọa lạc trên Đồi Trại Thủy. Cũng chính vì lẽ đó, các thế hệ hậu sinh có nhiều người lầm tưởng "đường Hai Chùa" là do có 2 ngôi chùa Hội Phước và Thiên Hòa.

Hòa thượng Chơn Nguyên đã chọn xong đất được cho là linh địa, khai phá cả một vùng rộng lớn gần như giáp lưng với chùa Hội Phước, rồi từng bước tạo lập dựng xây nên một chốn già-lam thanh tịnh an danh là Thiên Hòa, trùng tên với ngôi chùa ngoài Huế mà chính Ngài khai sơn lập tự. Năm khai kiến chùa Thiên Hòa-Nha Trang là năm 1937.

Khi người Pháp cho phóng mở con đường chạy từ khu vực Mả Vòng ngang qua trước cổng tam quan chùa Thiên Hòa thẳng xuống bãi biển, đặt tên là Yersin (là một bác sĩ, nhà vi khuẩn học và nhà thám hiểm người Pháp gốc Thuỵ Sĩ, đã nhận Nha Trang làm quê hương thứ 2). Con đường này đã đẩy một phần diện tích của chùa sang bên kia đường, về sau này nhà chùa đã xây dựng nên một Trường Mầm Non Tư Thục Kiều Đàm phía đối diện.

Chỉ một năm sau khi kiến lập chùa Thiên Hòa-Nha Trang, năm 1938, Hòa thượng Chơn Nguyên được triều đình (triều vua Bảo Đại 1926 đến 1945) phong chức Tăng cang.

Đặc biệt, vào năm 1952, Hòa thượng khai sơn và trụ trì chùa Thiên Hòa đã thành lập Nghĩa trang Phật Học tại xã Đường Lộc (Đồng Đế) Nha Trang. Nghĩa Trang Phật Học ngày xưa nằm trên đường Quốc Lộ 1 Bắc (qua khỏi Tháp Bà 1 đoạn ngắn), sau 1975 tên đường đổi thành 2/4, rồi thời gian sau đó nữa thì Nghĩa Trang Phật Học đã giải toả, toàn bộ vùng đất Nghĩa trang được sử dụng để xây nên Chung cư Vĩnh Phước.

Hòa thượng Chơn Nguyên- Trừng Ngoạn xả báo thân ngày 14 tháng Chạp năm Mậu Thân (1968), thọ 88 năm, 62 hạ lạp. Bào Tháp của Ngài được an trí trên Đồi Trại Thủy, khuôn viên chùa Long Sơn - Nha Trang.

Chùa Thiên Hòa-Nha Trang có mạch truyền thừa:

- HT. Thích Chơn Nguyên, húy Trừng Ngoạn khai sơn lập tự

- HT. Thích Thiện Xả, húy Tâm Đại

- HT. Thích Diệu Tánh, húy Nhật Minh

- Ni trưởng Thích Nữ Diệu Đức, pháp danh Tâm Nhẫn, pháp hiệu Giác Hạnh, trụ trì từ năm 1979.

- Ni sư Thích Nữ Chơn Toàn đệ tử lớn của Ni trưởng TN. Diệu Đức được kế thế trụ trì từ năm 2025 cho đến nay khi sư phụ lui về làm Viện chủ để tịnh dưỡng. Hiện, Ni sư TN. Chơn Toàn đang đảm nhiệm cương vị Trưởng Phân Ban Ni Giới GHPGVN Tỉnh Khánh Hòa.

Hòa thượng Thích Chơn Nguyên-Trừng Ngoạn là đệ tử xuất chúng của Hòa thượng Huệ Minh-Thanh Thái, vị trú trì thứ 5 Tổ Đình Từ Hiếu, phường Thủy Xuân, Thành phố Huế.

Hòa thượng Thích Thiện Xả, đệ nhị trụ trì chùa Thiên Hòa-Nha Trang, là vị Giảng sư, Giáo thọ ở Phật Học Viện Hải Đức. Xem bức hình "Chư tôn thiền đức & Tăng sinh Phật Học Viện Hải Đức 1972-1973", HT. Thiện Xả đứng ở hàng đầu (số 6) kề bên HT. Thiện Bình (số 5). Ngài là đệ tử của đức Đệ nhị Tăng Thống Thích Giác Nhiên (chùa Thuyền Tôn-Huế).

Hòa thượng Thích Diệu Tánh, đệ tam trụ trì chùa Thiên Hòa-Nha Trang cho đến năm 1983 thì trở về Huế, trụ trì Tổ đình Quốc Ân theo thỉnh nguyện của chư Tăng môn phong, giao lại chùa Thiên Hòa để Tỉnh Hội bổ nhiệm trụ trì mới. Ngài ở Tổ đình mấy mươi năm, dành hết tâm sức để trùng tu ngôi Tam Bảo, và viên tịch vào năm 2020, trụ thế 90 năm, 63 hạ lạp.

Là một trong những vị Giảng sư Giáo thọ của PHV Hải Đức, HT. Diệu Tánh đã biên soạn quyển “Nghi Lễ” theo yêu cầu của chư tôn đức Ban Thường Vụ. Quyển “Nghi Lễ” được biên soạn rất công phu, do hầu hết Tăng sinh phải học nghi lễ Huế nên HT. Diệu Tánh soạn ra và giảng dạy, nhờ đó Tăng sinh ai cũng biết Tán xứ “Thần Kinh Cố Đô” lẫn “Xứ Trầm Hương”.

Ngài còn là một trong hai vị Tổ khai sơn chùa Pháp Tánh ở sát bên Hải Ấn Ni Tự (Chùa Hang do Ni trưởng Thích Nữ Chánh Lượng khai sơn). Cùng khai sơn lập tự với Ngài là Hòa thượng Thích Liễu Pháp, nên tên chùa được lấy chữ Pháp (từ pháp hiệu Liễu Pháp) và chữ Tánh (từ pháp hiệu Diệu Tánh) mà đặt. Sau, HT. Liễu Pháp khai sơn lập tự và hoằng pháp tại chùa Thiên Xá (Đá Chẹt, Đồng Đế) gần chùa Hưng Sơn nổi tiếng bốc thuốc trị bệnh, nên chùa Pháp Tánh giao lại để HT. Diệu Tánh trụ trì. Thời gian ra Huế, về Tổ đình Quốc Ân để hành đạo, chùa Pháp Tánh cũng như chùa Thiên Hòa cổng đóng then cài, hương đăng lạnh tắt, nên HT. Diệu Tánh đã hoan hỷ chuyển giao ngôi chùa Pháp Tánh cho Thầy Nhẫn tiếp nhận, truyền đăng tục diệm. Thầy Nhẫn trụ trì chùa Pháp Tánh nay là Hòa thượng Thích Đức Thành-Phó ban Trị sự, kiêm Trưởng ban Nghi Lễ GHPGVN Tỉnh Khánh Hòa.

Cũng cần kể thêm một tình tiết quý giá và thú vị, để minh chứng cho lược sử ngôi chùa Thiên Hòa-Nha Trang, đó là: Nhà giáo, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Ngô Văn Ban nổi tiếng của Khánh Hòa và cả nước, hiện đang còn gìn giữ nguyên vẹn "Phái Quy Y Tam Bảo" của Thầy. Thầy đã kể cho biết:

"Hiện nay, tôi còn giữ Phái Quy Y Tam Bảo của nhà Phật khi Má tôi ẵm tôi đến chùa Thiên Hòa-Nha Trang làm lễ Quy y cho tôi. Lúc đó tôi mới 1 tuổi, Phái Quy Y chép ngày Mùng 8 Tháng 4 năm Quý Mùi (1943), được Hòa thượng trụ trì chùa là Hòa thượng Trừng Ngoạn, hiệu là Chân Nguyên, ban cho tôi Pháp danh là Tâm Hoa. Phái quy y chép họ tên, ngày giờ tháng năm sinh âm lịch của tôi bằng chữ Hán. Tôi đọc được: sinh ngày 10 tháng 5 âm lịch, năm Nhâm Ngọ, giờ Sửu, đối chiếu với Dương lịch là Thứ Ba ngày 23 tháng 6 năm 1942. Tôi cho rằng đây là ngày giờ tháng năm tôi ra đời đúng nhất, vì tôi mới sinh, Ba Má tôi có thể nhớ rất kỹ để thưa trình cho Hòa thượng chép vào!".