Trang chủ Văn hóa Xuân Một cách hiểu khác bài thơ “Xuân nhật tức sự”(1) Của Thiền sư Huyền Quang Tổ thứ 3 thiền phái Trúc Lâm

Một cách hiểu khác bài thơ “Xuân nhật tức sự”(1) Của Thiền sư Huyền Quang Tổ thứ 3 thiền phái Trúc Lâm

Đã đọc: 3873           Cỡ chữ: Decrease font Enlarge font
image

“ Xuân nhật tức sự ” được lưu truyền là của ngài Huyền Quang (1254 –1334), tổ thứ ba Thiền phái Trúc Lâm. Đây là bài thơ hay,được nhiều người dịch và chú giảng. Các thức giả dịch bài này cho rằng ý bài thơ quá lãng mạn, hơi lạ đối với tác giả là một thiền sư. Đồng thời bài này lại trùng với một bài thơ của thiền sư Trung Hoa tên Ảo Đường Trung Nhân đời Tống (? – 1203) (*)(2). Trong bài này tôi xin đưa ra cách hiểu bài thơ này của riêng mình trong mong muốn tìm hiểu xem có thực ý của ngài HQ có như từ trước tới giờ những người đọc bài thơ này nghĩ không? và ai mới là tác giả đích thực của bài thơ ấy?.

Nguyên văn : 

Xuân nhật tức sự.

Nhị bát giai nhân thích tú trì

Tử kinh hoa hạ chuyển hoàng ly

Khả lân vô hạn thương xuân ý

Tận tại đình châm bất ngữ thì.

 Huyền Quang

 

Đặng Thai Mai dịch :

 

Đường kim bỗng chậm  lại trên tay cô nàng xinh đẹp mười sáu xuân xanh,

Mấy chú oanh vàng thỏ thẻ trong lòng tử kinh hoa nở rộ,

Thương quá đi bao nỗi lòng xuân vô hạn,

Đang trút cả giây phút ngừng kim và im phăng phắc .(3) 

 

         Đinh Gia Khánh dịch :

 

         Người con gái đẹp tuổi đôi tám chầm chậm thêu,

 Dưới bóng hoa tử kinh, chim hoàng ly nhảy nhót,

         Đáng yêu là cái ý thương xuân vô hạn,

         Đọng lại tất cả ở lúc dừng kim, không nói năng (4)

 

Huệ Chi dịch : 

Lỏng tay thêu gấm gái yêu kiều

Hoa rợp oanh vàng lảnh lót kêu

Bao nỗi thương xuân thương biết mấy

Là khi không nói chợt dừng thêu. (5)

 

Như thế ta thấy hầu hết bản dịch bài thơ này không khác nhau là bao nhiêu, điều này chứng tỏ các dịch giả hiểu bài này gần giống nhau, đặc biệt câu một và câu bốn. Các văn bản dịch đều cho “nhị bát giai nhân” là một cô gái 16 bằng xương bằng thịt. Vì vậy người dịch và chú  phải cố gắng tìm cách giải thích cho hợp lý. Người đời thì nghĩ có lẽ tác giả thương cô gái quá đi rồi, thương nhất là lúc dừng kim mà chẳng nói năng gì ! Còn người tu thì lại bảo đó là cái lý “ngôn ngữ đạo đoạn,tâm hành xứ diệt”. “Bặt đường ngôn ngữ, dứt lối tâm hành”. Đây chính là cách mà từ trước đến nay nhiều người vẫn nghỉ khi dịch bài thơ này.

        

Theo tôi, bài thơ này có ngữ nghĩa thống nhất từ tên bài thơ cho đến nội dung. Tất cả các yếu tố và chất liệu tạo nên bài thơ đã hoà quyện với nhau nhuần nhuyễn .

 

 Tạm dịch  :

 

 Ngày xuân tức sự

 

Người đẹp 16 tuổi đang chầm chậm thêu tấm gấm nhiều màu

Dưới táng hoa của cây tử  kinh những con chim hoàng ly đang hót.

Cảm thương biết mấy nỗi đau trong lòng của mùa Xuân.

Thêu đến khi ngừng kim mà chẳng nói tiếng nào .

 

  Ngày xuân tâm sự

        

Chầm chậm nàng xuân dệt gấm hoa

Hoàng Ly hót dưới tử kinh nhà.

Nỗi lòng xuân đó sao thương quá!

Dâng hết xuân thì chẳng nói ra.

 

 

Tên bài thơ là “Ngày xuân tâm sự ” như vậy mùa xuân là chủ đề của bài thơ. Đây chính là ý chủ đạo xuyên suốt bài thơ, do đó  ngôn từ trong bài thơ đều liên quan đến chủ thể này. Nếu ta giải thích và liên tưởng vượt ra ngoài chủ thể đó, có thể ta sẽ không hiểu được bài thơ, khi đã rơi vào tình huống đó rồi thì mọi giải thích càng cố gắng càng xa ý bài thơ. 

 

Theo tôi “ Nhị bát gia nhân – người đẹp 16 tuổi’ là một tu từ, ở đây là tác giả đã nhân hoá mùa xuân . Tại sao vậy? Ý này cho ta hiểu đây là thời điểm đầu xuân. Bởi vì tuổi 16  hay còn gọi tuổi xuân là tuổi khởi đầu cho sự rực rỡ của con gái, chứa đựng những năng lượng làm thay đổi ngày mai. Nàng đang chầm chậm thêu tấm gấm nhiều màu (“tú” có nghĩa là gấm 5 màu). Ta có thể hình dung vào một ngày đầu mùa xuân, tác giả nhìn thấy xa xa,những bông hoa đầu xuân đang dần dần khoe sắc, gần bên, dưới táng hoa tử kinh, những con chim hoàng ly đang hót véo von. Mùa xuân đang mang lại cho cuộc đời sức sống mới khắp nơi nơi. Một cảnh xuân đẹp, thanh bình lạ thường. Thế mà bỗng dưng tác giả lại chạnh lòng thấy thương cho nỗi đau trong lòng của mùa xuân khôn xiết, bởi lẽ vì cuộc đời mà mùa xuân đã đem hết sức mình, hay theo nghĩa trong bài thơ là cho tới khi dừng kim mà chẳng nói gì. Vâng nàng xuân đã thêu tấm gấm rực rở màu sắc để làm đẹp đất trời mà cho đến mũi kim cuối cùng mà chẳng hề thở than (bất ngữ ).

 

Như thế là chẳng có cô nàng 16 tuổi nào ở đây cả, mà chỉ có mùa xuân thôi, một mùa xuân đang ra sức cống hiến cho đời những bông hoa kỳ diệu, mà chẳng có đòi hỏi thở than gì, nhưng từ trước tới giờ những người dịch và chú giảng bài này thiên về thơ Thiền, vì tác giả là một Thiền sư nên lấy làm lạ, từ đó giải thích bài thơ như đã nêu trên và đã nhận định “Có lẽ con người thi nhân trong ông rỏ nét hơn con người tôn giáo”(7) hay “Mùa xuân và thiếu nữ: đó là cuộc sống với vẻ yêu kiều nhất của nó; người

đẹp dừng kim thêu để tư lự về xuân sắc,xuân tình: lời thơ  mới tình tứ  làm sao ! kể ra trong thơ văn ngày xưa cũng ít khi ta bắt gặp những ý, những tình như thế” (8). Có lẽ vì vậy khi viết “Việt Nam Phật Giáo sử luận” Nguyễn Lang đã loại bài này ra khỏi phần nói về Huyền Quang (9).

        

Qua những phân tích trên, ta có thể hình dung ra rằng tác giả”XNTS” đang nhìn đăm đăm về phía trước, vì trong chiều không gian mà ông mô tả trong bài ta thấy. Xa thì trăm hoa đang tô thắm trong buổi đầu xuân, gần thì có những con chim đang hót dưới táng hoa. Như vậy tác giả không quan tâm đến chiều cao, cái không gian mùa xuân cao rộng trên đầu. Dấu hiệu này cho thấy ông đang nặng gánh ưu tư. Điều này hoàn toàn phù hợp với những gì xảy ra với đời ông.

 

 Tác giả chia bài thơ thành hai ý : 

 

 Câu 1,2 : Hình ảnh một mùa xuân đang mang đến cho đời những gì rực rở tốt đẹp nhất, hứa hẹn những ngày hạnh phúc cho nhân thế.

 

 Câu 3,4 : Để có được những giá trị tốt đẹp hiến dâng cho đời, mùa xuân đã phải làm việc với tất cả sức mình mà chẳng đòi hỏi, thở than gì . Điều ấy làm cho tác giả chạnh lòng thương xót.

 

Thông điệp mà bài thơ gởi đến cho người đọc là : Tất cả những gì tốt đẹp mà chúng ta đang hưởng thụ không phải tự nhiên mà có, sở dĩ có được như vậy là nhờ quanh ta biết bao người đang thầm lặng hy sinh mà không hề mong mỏi bất cứ một sự đền đáp nào .

 

Một bài thơ hay nhưng đáng tiếc lại trùng với một bài thơ của một thiền sư Trung Hoa đời Tống như Lê Mạnh Thát trong bài “Về tác giả bài thơ Xuân nhật tức sự”đã xác định. Cần đọc lại bài thơ này trong tiểu sử của Ao Đường Trung Nhân :

 

 

Sư thượng đường nêu chuyện con chó không có tính  Phật, nói :  

 

Nhị bát giai nhân thích tú trì

Tử kinh hoa hạ chuyển hoàng ly

Khả lân vô hạn thương xuân ý

Tận tại đình châm bất ngữ thì.

 

Như  đã phân tích ở trên,nghĩa của bài thơ này đã quá rỏ ràng, nếu ta đưa tên của bài thơ là CON CHÓ KHÔNG CÓ TÍNH PHẬT thì thật là vô lý và khó mà tìm được sự thống nhất giữa tiêu đề và nội dung của bài thơ. Sự không tương hợp này không phải giờ đây khi nghiên cứu về bài thơ mới nhận ra, chính ngay ở Trung Hoa cũng đã có người nghĩ đến điều đó rồi cụ thể là đã có một bài thơ xuất nhập với bài thơ của Trung Nhân của Nam Tẩu Sực  được ghi lại trong Thiền Tông tụng cổ liên châu thông tập do Phổ Hội chỉnh lý và bổ sung bản Thiền Tông tụng cổ liên châu thông tập, hoàn thành từ khoảng 1295-1418.

 

Nguyên văn :

 

Nhật noãn giai nhân thích tú trì

Tử kinh chi thượng chuyển hoàng ly

Dục tri vô hạn thương xuân ý

Tận tại đình châm bất ngữ thì.

 

Tạm dịch  :

 

                                 Nắng ấm người đẹp thêu chậm dần

                                 Trên cây tử kinh những con chim hoàng ly đang hót

                                 Muốn biết nỗi lòng mùa xuân thế nào

                                 Tới chổ ngừng kim chẳng nói gì. 

 

Vì cớ gì mà Nam Tẩu Sực lại sửa bài thơ của Trung Nhân. Rõ ràng ông  đã nhận ra ngôn ngữ trong bài thơ của Trung Nhân không phải là ngôn ngữ của người Trung Hoa một dân tộc tự tôn, vì vậy ông muốn đem lại cho bài thơ một cảm xúc mới khi thay đổi một số từ. Ông đã dùng “ nắng ấm” thay vì “ mười sáu” “trên cành” thay “dưới hoa”, “dục tri” thay vì “khả lân”.Với những thay đổi này có lẽ ông muốn ý bài thơ mạnh hơn,cứng rắn hơn như tính chất vốn có của đa số thơ Thiền của Trung Hoa, nhưng vì vậy ý thơ không có được sự liên kết chặc chẽ. Có lẽ chính vì thế mà khi thầy trò Tự Dung và Tính Lôi viết Nam Tống Nguyên Minh thiền lâm tăng bảo truyện (1664) trong phần viết về Ảo Đường Trung Nhân đã không chép bài này nữa.

 

Như thế ta thấy bài thơ ngay từ thời đó và đã có vấn đề. Các nhà sao lục các sự kiện trong thiền môn ở Trung Hoa đã thấy sự bất cập của nó vì vậy sửa rồi thấy không ổn cuối cùng bỏ luôn.

 

Ngoài những sự kiện nêu trên, cần xét đến không gian lịch sử bấy giờ. Con đường trao đổi văn hoá giữa Đại Việt và Trung Hoa lúc ấy hết sức giới hạn. Ngoài một số đoàn đi sứ qua lại,hay các nhà buôn thỉnh thoảng ghé vào chẳng còn con đường nào. Do đó ta có thể nói rằng nếu Huyền Quang có được bài thơ của Ảo Đường Trung Nhân thì có nghĩa rằng Huyền Quang có trong tay cuốn Gia Thái phổ đăng Lục của Lôi Am chính Thọ  hoặc Ngũ đăng hội nguyên của Đại Xuyên Phổ Tế hoặc Tục truyền đăng lục của Viên Cực Cư Đỉnh hay Thiền tông chính mạch của Như cẩn  (11) . Như Tổ gia thực lục(12) đã cho biết, Huyền Quang sau khi đi tu, đã có một thời gian hầu Điều Ngự, và sau đó là Pháp Loa. Như vậy nếu có các văn bản này nhất định Điều Ngự đã biết hay Huyền Quang đã trình với Điều Ngự hoặc Pháp Loa và việc ấy chắc đã được ghi lại trong tiểu sử của Điều Ngự cũng như Thiền Phái Trúc Lâm. Vậy mà trước và sau Huyền Quang chẳng thấy dấu tích của các cuốn sách đó ở Việt Nam. Khi quân Minh chiếm Đại Việt,vua Minh ra lệnh thâu vàng bạc,châu báu và sách vở đem về Trung Hoa trong đó có cả sách  của Huyền Quang như thông tin trong cuốn Tổ Gia Thực Lục (13)cho biết. Điều đó cho ta hiểu rằng nguồn tư liệu văn hoá trong quần chúng từ nước ta sang Trung Hoa rất nhiều so với từ Trung Hoa sang nước ta. Có lẽ cũng vì vậy mà có nhiều bài thơ của các thiền sư Trung Hoa giống với thơ thiền sư Việt Nam chăng?. 

 

Cuối cùng ta có thể đưa ra một số dẩn chứng sau đây để so sánh từ đó cho ta suy nghỉ ai là tác giả của bài thơ: 

 

Về  Huyền Quang :

 

1 – Trong số thơ còn lại hơn 2/3 bài thơ của ông lấy hoa là đối tượng như :

         “ Hoa tại trung đình nhân tại lâu

         Hoa hướng  quần phương xuất nhất đầu.

         Bách vinh mai hoa nhượng hảo trang

         Thi biều thực vị cúc hoa mang

         Cúc hoa khai xứ tức trùng dương

         Kham tiếu bất minh hoa diệu xứ

         Biến giới phồn hoa toàn truỵ địa”

         Và bài XNTS cũng nằm trong hướng tư duy này.

2 – Thông điệp của bài thơ hoàn toàn phù hợp với những gì xảy ra với cuộc đời ông như đã ghi trong lịch sử .

3-  Nội dung của bài thơ thống nhất từ chủ đề cho đến nội dung bài thơ cũng như các biện pháp tu từ.

4 – Với rất ít tác phẩm còn lại, chủ yếu là thơ  nhưng cũng đủ chứng minh  cho thấy ông là một nhà thơ xuất sắc,cớ gì lại lấy thơ người khác viết thêm nhan đề  để làm của mình.

 

Về  Ảo Đường Trung Nhân :

 

1-     Nguyên nhân dẩn đến sự ra đời của bài thơ hoàn toàn vô lí (con chó không có Phật Tính), nhưng từ trước tới giờ  chưa giải thích một cách tường tận, rỏ ràng nên cứ đổ cho là thơ Thiền.

2-     Chính vì sự không phù hợp này khiến cho nhiều nhà tập chú chuyện Thiền môn mới sửa, không phải một lần mà nhiều lần và cuối cùng bỏ luôn. Điều này cho thấy vào thời đó bài này đã có vấn đề, vấn đề ở đây chính là văn phong và nội dung không mang tính Trung Hoa.

3-     Trong suốt những tác phẩm Thiền đời Trần và sau đó, không thấy ai đề cập đến những tác phẩm liên quan đến bài thơ mà tôi đã nói trên. Điều nay cho biết rằng những tác phẩm đó có thể không có mặt ở Việt nam lúc bấy giờ. Nhưng ta có thể khẳng định rằng Trung Hoa đã lấy rất nhiều tác phẩm của Việt Nam, trong đó có tác phẩm của Huyền Quang, đieu này được ghi lại trong  cuốn Tổ Gia Thực Lục (14).

4-     Cuối cùng với tất cả những gì trình bày tôi tin rằng đã có sự xuất nhập ở đây, có nghĩa là ai đó đã đưa bài thơ này vào thay một bài khác ở đoạn này, bài khác đó nội dung phải phù hợp với cái tiêu đề “Con chó không có phật tính”. Nhưng người làm việc này hơi cẩu thả nên quên không xóa cái tiêu đề xa lạ kia đi.

 

Về mặt văn bản học thì như đã được khẳng định bởi bài viết của Lê mạnh Thát, nhưng với những gì đã trình bày thì rỏ ràng nó có vấn đề, đặc biệt về mặt văn học tôi cho rằng bài thơ “xuân nhật tức sự” được ghi lại trong tiểu sử của Ảo Đường Trung Nhân là một nghi vấn và như thế ta có thể tin rằng bài “Xuân nhật tức sự” là của Huyền Quang./.  

        

.....................o0o......................

 

1- Ban đầu bài thơ này không có Tên, tên XNTS là do người đời sau đặt, điều này chứng tỏ rằng người xưa hiểu rất rỏ bài thơ mới đặt tên như thế. Hay nói khác hơn xưa người ta hiểu “ Nhị bát giai nhân” là nàng Xuân chứ không phải cô gái.     

2- Về tác giả bài thơ “ Xuân nhật tức sự”. Nguyệt san Giác Ngộ 46  tr 16 –01-2000 .Tạp chí văn học số 1 –1984

3-  Mấy điều tâm đắc về một thời đại văn học”, Thơ văn Lý Trần tập 1 tr 44 nhà xuất bản Viện Văn học Hà Nội 1977.

4-  Văn học Việt Nam ,Đinh Gia Khánh, Bùi Duy Tân, Mai cao Chương ,cuốn 1 trang 184 nxb Đại hoc và giáo dục chuyên nghiệp 1992.

5- WWW.thivien.net/poem.php?

6- Huyền Quang thiền sư – thi sĩ -Nguyễn Phương Chi – Tạp chí Văn học số 1 - 1984

7-  xem (4)

8- Việt Nam Phật Giáo sử luận   C 1  Tr 397 Văn học in lần 3 1992 Hà Nội 

9- Xem phần viết về Huyền Quang trong Việt Nam Phật Giáo Sử luận.Nguyễn Lang . Tam tổ Trúc Lâm giảng giải, Thiền  sư Việt Nam. HT. Thích thanh Từ.

10 - xem (2)

11 - Cả hai cuốn này đều có bài thơ trên.

12 – Tam tổ Thực Lục – Thích Phước Sơn dịch và chú giải – nxb TPHCM.

13 - Tam tổ Thực Lục – Thích Phước Sơn dịch và chú giải – nxb TPHCM. Tr 111/60b – 112/60a

14- xem 13

Đăng ký lấy RSS cho bình luận Bình luận (1 đã gửi)

avatar
Lộc Nguyễn Thiện 12/01/2011 02:05:06
Kính gởi tác giả bài viết Viên Như .

Tôi chưa đọc hết bài viết này , nhưng lòng tôi mừng rộn lên . Tôi nghĩ mình đã gặp được người muốn tìm . Tôi tạm ngưng không xem bài viết nũa , vội viết mấy dòng này .Tôi sẽ đọc bài viết sau .
Trong tôi có niềm tin mãnh liệt tác giả Viên Như là người giúp được tôi . Kính xin tác giả vui lòng cho tôi Email . Tôi sẽ trình bày đến tác giả nguyện vọng của tôi .Vô cùng biết ơn .

Nguyễn tùa Lỹ
Số 113 Phạm hữu Lầu TP Cao Lãnh , Đồng Tháp
ĐT : 0979837090
Mail : nguyentualy@yahoo.com
tổng số: 1 | đang hiển thị: 1 - 1

Gửi bình luận của bạn

  • Bold
  • Italic
  • Underline
  • Quote

Xin hãy nhập các ký tự bạn nhìn thấy ở ảnh sau:

Captcha

BÌNH LUẬN BẰNG TÀI KHOẢN FACEBOOK ( đã gửi)

Các bài mới :
Các bài viết khác :

Đánh giá bài viết này

0

Tags

Không có tags cho bài viết này

Đăng nhập