Trang chủ | PG Việt Nam | Danh lam | Chùa Dạm và truyền thuyết Hoàng thái hậu Ỷ Lan

Chùa Dạm và truyền thuyết Hoàng thái hậu Ỷ Lan

image

Nằm ở lưng chừng núi Dạm, chùa Dạm có tên chữ là “Đại Lãm tự”, “Thần Quang tự” và còn có tên nôm là chùa Bà Tấm, thuộc xã Nam Sơn, thành phố Bắc Ninh, có cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp, từng được sử sách lưu danh, dân gian truyền tụng là trung tâm Phật giáo, đại danh lam thời Lý.

Theo thư tịch sử sách cổ, chùa Dạm được nhà Lý cho xây dựng thành đại danh lam vào thế kỷ XI. Đến thời Lê Trung Hưng, chùa Dạm được trùng tu lớn và được phản ánh qua tấm bia “Đại Lãm Thần Quang tự tôn tạo hộ pháp bi” khắc năm Chính Hoà 17 (1696) của chùa. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, chùa Dạm bị giặc phá huỷ gần như hoàn toàn.

Hiện chùa Dạm thời Lý, chỉ còn là dấu tích nền móng với nhiều tầng nền giật cấp lớn với vách đá kè móng (cao 5-6), những tảng chân cột (70cm x 70cm) được chạm khắc cánh hoa sen cầu kỳ và những viên gạch ngói của thời Lý với hoa văn cúc dây, sen dây được chạm khắc tinh xảo nghệ thuật, nằm chìm nổi trong nền móng; đặc biệt ở đây còn bảo lưu được một cột đá nguyên khối cao khoảng 5m, thân cột chạm nổi đôi rồng chầu thời Lý tuyệt đẹp: rồng có đầu vươn cao chầu vào viên ngọc đang toả sáng, mào và bờm tóc bốc lên như ngọn lửa. Năm 1986, trên nền đất chùa cũ của chùa, nhân dân địa phương xây dựng một ngôi chùa và một ngôi đền nhỏ theo kiểu “tiền Phật, hậu Thần” để thờ Phật và thờ Hoàng thái hậu Ỷ Lan, cùng vua Lý Nhân Tông là những người có công xây dựng chùa Dạm thành đại danh lam vào thời Lý.

Cột đá chùa Dạm - Bắc Ninh.

Song thuộc về di sản văn hoá phi vật thể của chùa Dạm, nổi tiếng là truyền thuyết kể về Hoàng Thái hậu Ỷ Lan có công xây dựng chùa và được dân gian gọi là “Chùa Bà Tấm”. Truyền thuyết kể rằng: Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan quê làng Thổ Lỗi xứ Kinh Bắc, mẹ mất từ lúc còn nhỏ, bố lấy vợ kế nên Ỷ Lan có tuổi thơ như “Cô Tấm” trong chuyện cổ tích Tấm Cám. Vua Lý Thánh Tông 40 tuổi mà vẫn chưa có con trai, lên thường đi các đền chùa để cầu tự. Khi xa giá của vua về đến làng Thổ Lỗi, nhân dân đổ ra xem rất đông, riêng chỉ có một cô gái cứ mải mê đứng dưới gốc lan để làm cỏ, mà trên đầu lại có đám mây vàng che phủ. Lý Thánh Tông lấy làm lạ liền cho người gọi nàng đến hỏi thì hóa ra là một cô gái đẹp, lại đối đáp thông minh, dịu dàng. Vua liền vời nàng về kinh đô phong làm Nguyên Phi Ỷ Lan. Về đến cung vua, nàng được nhà vua vô cùng yêu quý và đã sinh ra Thái tử Càn Đức. Nhưng trong quá trình mang thai, Dương Hậu đã vô cùng ghen ghét với nàng, nhiều lần dùng kế hãm hại mẹ con nàng. Khi thái tử Càn Đức sinh ra, chẳng may mắc bệnh “hoá hổ” người mọc đầy lông lá, Dương hậu lại càng dèm pha nói rằng Ỷ Lan đã sinh ra muông thú và xúi vua giam nàng vào phòng tối nhiều tháng. Sau này, Thái tử Càn Đức được chính Quốc sư Nguyễn Minh Không chữa khỏi bệnh. Thái tử lên ngôi, biết chuyện xưa Dương Hậu hại hai mẹ con ông, liền phục oan cho mẹ phong mẹ làm Hoàng Thái Hậu và cho mở cuộc điều tra, đã bắt  Dương Hậu và 72 người tòng phạm đem xử. Thái Hậu Ỷ Lan khuyên can vua cũng không được, đành phải xây dựng 72 ngôi chùa để cầu phúc. Hoàng Thái hậu Ỷ Lan là người đàn bà giỏi việc nước: Nhà vua thân chinh cầm quân đánh giặc phương Nam, đã thay vua trị vì việc nước, cùng với các quan lo lắng việc nước, vỗ về muôn dân. Khi vua Lý Thánh Tông mất, con là Lý Nhân Tông lên ngôi vua còn nhỏ dại, một lần nữa bà lại buông rèm nhiếp chính thay con trị nước. Cùng với Lý Thường Kiệt chỉ huy quân Đại Việt đánh tan hơn 30 vạn quân xâm lược Tống vào mùa xuân năm 1077. Mặc dù có nhiều công lao với nước với dân, nhưng Thái hậu Ỷ Lan bao giờ cũng thể hiện là người đàn bà dịu dàng nhân từ độ lượng. Vì vậy, trong dân gian đã ví và gọi là “Bà Tấm”. Để ghi nhớ công lao của Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan xây dựng chùa Dạm, về sau nhân dân vùng Dạm đã thờ phụng Thái hậu Ỷ Lan và vua Lý Nhân Tông ở đây và gọi luôn chùa Dạm là chùa “Bà Tấm”.

Hình rồng trên cột đá.

Ngoài truyền thuyết trên, còn có truyền thuyết về “Ngòi Con Tên” cũng xoay quanh phản ánh về việc xây dựng chùa Dạm. Truyền thuyết kể rằng: Sau khi tiến hành xây dựng xong chùa Dạm, Thái hậu Ỷ Lan thường về đây tụng kinh niệm Phật, về già đã về ở hẳn đây hương khói thờ Phật. Bà đã ban phát cho dân ở đây 100 mẫu ruộng để làm hương hoả của chùa và hàng năm cho mở hội lớn tại chùa Dạm. Để tiện cho việc về thăm mẹ và vãn cảnh chùa Dạm bằng thuyền rồng, vua Lý Nhân Tông đã lệnh cho dân vùng này phải đào ngay một con ngòi chạy thẳng tắp nối sông Thiên Đức (Đuống) từ Quế Ổ chạy qua các làng xã của Chi Lăng, Yên Giả, Nam Sơn đến chân núi chùa Dạm. Vì con ngòi được đào thẳng tắp như con tên, nên nhân dân trong vùng gọi là “Ngòi Con Tên” v.v...

Chùa Dạm với những di sản văn hoá vật thể (quy mô nền móng, gạch ngói, con giống, cột đá) và những di sản văn hoá phi vật thể (truyền thuyết, tín ngưỡng, lễ hội); đặc biệt truyền thuyết kể về Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan có công xây dựng chùa, không những đã được sử sách ghi lại, mà còn đi vào tâm linh tín ngưỡng dân gian, được nhân dân thờ phụng. Chùa Dạm từng là đại danh lam nổi tiếng làm nên văn hiến xứ Kinh Bắc - Bắc Ninh.

Nguồn: Báo Bắc Ninh