Cuộc đời
và tên tuổi Mâu Tử
Trong phần mở đầu Lý hoặc luân, Mâu Tử có nói
ít nhiều về quá trình học tập và chuyển hướng theo Phật giáo của
mình, đồng thời trình bày lý do tại sao mình lại viết Lý hoặc
luận. Phần này các nhà nghiên cứu thường gọi là phần tự
truyện.
Phân tích phần này sẽ cho chúng ta những cột mốc
niên đại khá chính xác về cuộc đời của Mâu Tử, và từo đó
của Lý hoặc luận. Bắt đầu giới thiệu, Mâu Tử viết:
"Mâu Tử đã đọc kinh truyện Chư Tử, sách không
kể lớn nhỏ, không sách gì là không thích. Tuy không ưa binh pháp,
mà vẫn đọc nó. Tuy đọc sách thần tiên bất tử, ông dẹp đi
không tin, cho là dối trá.
Thời ấy, sau khi Linh đế băng hà, thiên hạ nhiễu
loạn, chỉ có Giao Châu tạm yên. Người lạ phương Bắc đều đến
để ở, phần lớn luyện phép tích cốc trường sinh cuả thần tiên.
Người bấy giờ phần nhiều là kẻ có học. Mâu Tử thường đem
năm kinh vặn hỏi. Đạo gia thuật sĩ không ai dám đáp, ví ông với
Mạnh Kha cự Dương Chu Mặc Địch.
Trước thời ấy, Mâu Tử đem mẹ tránh nạn ở Giao
Chỉ. Năm 26 tuổi về Thương Ngô cưới vợ. Thái thú nghe tiếng học
giỏi, đến thăm và mời làm quan. Bấy giờ tuổi mới lớn, chỉ ham
việc học, lại thấy đời loạn, không có ý làm quan, nên rốt cuộc
không đến. Lúc ấy, các châu quận nghi nhau, cách trở không thông,
thái thú cho ông học rộng biết nhiều, sai đi Kinh Châu dâng lễ. Mâu
Tử cho vinh trước dễ nhượng, nhưng sứ mệnh khó từ. Bèn chuẩn
bị lên đường, thì gặp lúc Châu mục ưu văn đãi sỹ, bổ làm
quan. Ông lại cáo bệnh, không đến.
Ngưòi em Châu mục làm thái thú Dự Chương bị trung
lang tướng Trước Dung giết. Bấy giờ Châu Mục sai kỵ đô úy Lưu
Ngan đem binh đến đó, nhưng sợ cõi ngoài nghi ngờ, quân không tiến
được. Châu mục mới mời Mâu Tử, nói: "Em tôi bị nghịch tặc
ám hại, nỗi đau cốt nhục uất phát tim gan, phải sai kỵ đô uý Lưu
đi, sợ cõi ngoài nghi nan, người đi không thông. Ngài văn võ gồm
đủ, có tài chuyên đối. Nay muốn dẹp bỏ, mượn đường Linh Lăng
Quế Dương để cho thông lộ, thì thế nào?". Mâu Tử nói:
"Chịu nghĩa, thụ ân đãi ngộ lâu ngày, liệt sĩ quên mình, hứa
chắc đi được" Bèn chuẩn bị ra đi, thì gặp mẹ mất bất ngờ,
nên không đi được.
Lâu rồi, rút lui nghĩ: "Mình vì giỏi biết mà
được giao sứ mạng. Đời nay nhiễu nhương, chẳng phải lúc làm rõ
mình". Rồi than: "Lão Tử dứt thánh bỏ trí, tu thân giữ
chân, vạn vậwt không ngăn chí ông, thiên hạ không đổi niềm vui
ở ông, thiên tử không được bề tôi, chư hầu không được
người bạn. Nên gọi là quí".
Do thế ông dốc chí vào đạo Phật gồm ngâm Lão Tử
năm ngàn chữ, ngậm huyền diệu làm rượu ngon, chơi năm kinh làm
đàn sáo. Bọn thế tục phần nhiều cho là không phải, bảo là bỏ
năm kinh mà theo đạo khác. Muốn không phải đạo, mà muốn im thì
không thể, nên đã lấy bút mực, gọn dẫn lời thánh hiền để
chứng giải, đề tên Mâu Tử Lý hoặc luận"
Qua những lời tự sự vừa dịch ta thấy trong số các
nhân vật liên hệ với cuộc đời cuả ông, Mâu Tử nêu rõ tên
hai người; đó là trung lang tướng Trức Dung_1, và kỵ đô úy Lưu
Ngạn. Về trung lang Trức Dung, đây là một nhân vật lịch sử có
tiếng tăm thời Hán mạt. Tiểu sử của Trức Dung hiện được ghi
kèm trong truyện Đào Khiêm của Ngô chí 4 tờ 2a10-b8. Hai bản tiểu
sử này chủ yếu thống nhất với nhau, nhưng so ra bản của Ngô Chí
đầy đủ chi tiết hơn, nên chúng tôi cho dịch lại ở đây để tìm
hiểu về Trức Dung.
"Trức Dung người Đan Dương, ban đầu họp chúng
được mấy trăm người, đến dựa vào Châu Mục Từ Châu Đào
Khiêm. Khiêm sai coi vận tào Quảng lăng Bành Thành, bèn phóng túng
tự do giết hại, ngồi quyết đoán việc bỏ hay thu thuế ba quận, để
tự đem vào cho mình. Rồi dựng lớn chùa Phật, lấy đông đúc làm
người, vàng ròng thếp mình, mặc dùng gấm màu, treo mâm đồng chín
từng, dưới làm lầu đôi có bao lơon, có thể chứa tới hơn ba
nghìn nguời. Tất cả từng buổi đọc kinh Phật, khiến người trong
quận mình và các quận bên có ai thích Phật giáo, cho phép đến theo
đạo, tha hết các phu dịch khác để lôi kéo họ. Nhờ vậy, xa gần,
trước sau, người đến hơn năm nghìn hộ người. Mỗi lễ tắm Phật,
thì phần nhiều dọn cơm rượu, trải chiếu giữa đường, dài mấy
chục dặm. Người dân đến xem và tới ăn cả vạn người, phí tổn
kể cả ức. Tào công đánh Đào Khiêm, đất từ dạo động. Dung
đem trai gái một vạn khẩu, ngựa ba nghìn con, chạy đến Quảng Lăng.
Thái thú Quảng Lăng là Triệu Dục lấy khách lễ đối đãi. Trước
đó, tướng Bành Thành là Tiết Lễ bị Đào Khiêm ép qua đóng Mạt
Lăng. Dung lợi dụng dân chúng Quảng Lăng nhân say rượu giết Dục,
thả lính cướp sạch, nhân đó chở đi, qua giết Lễ, rồi sau giết
Hạc.
Sau câu cuối "giết Hạo" này, Hậu Hán thơ
thêm: "Vào chiếm thành của Hạo, sau bị thứ sử Dương Châu Lưu
Do đánh phát, chạy vào trong núi, bị người ta giết" Chi tiết
này Ngô chí 4 tờ 2a3-10 truyện Lưu Do nói rõ hơn: "Tôn Sách
vượt sông về đông, đánh Trương Anh và Phàn Năng v.v... Lưu Do
chạy tới Đan Đồ, rồi qua sông về nam giữ Dự Chương, đóng ở
Bành Trạch, Trức Dung đến trước, giết thái thú Chu Hạo, vào ở
trong quận. Do tiến quân đánh Dung, bị Dung đánh bại, lại tập hợp
các huyện minh đánh Dug, Dung bại, chạy vào núi, bị dân giết".
Việc Lưu Do chạy về giữ Dự Chương, Hán ký của
Viên Hoằng do Bùi Tùng Chi dẫn trong Ngô chí 4 tờ 2a3-6 nói: "Lưu
Do sắp chạy qua Cối Kê. Hứa Tử Tương nói: "Cối Kê giàu có,
là chỗ Sách tham. Hơn nữa, nó nằm kẹt ở góc biển, không thể
đến được. Không chỉ bằng Dự Chương, bắc giáp đất Dự, tây
tiếp Kinh Châu, nếu thu được quan dân, sai sứ cống hiến thì có
thể liên lạc vào Tào Duyên châu. Tuy có Viên Công Lộ nằm cách
ở giữa, nhưng người này sài lang, không thể tồn tại lâu. Túc
hạ lại nhận lệnh vua, Mạnh Đức và Cảnh Thăg tất phải đến
cứu" Do làm theo".
Khi đến Dự Chương, đóng tại Bành Trạch, theo Hiến
đế xuân thu, của Viên Việp, mà Bùi Tùng Chi dẫn trong Ngô chí 4
2a7-8 thì "nằm đó Do đồn Bành Trạch, lại sai Dung giúp Hạo đánh
Gia Cát Huyền do Lưu Biểu dùng, Hứa Tử tương bảo Do: "Trức Dung
ra quân, không quan tâm đến chính nghĩa, Chu Văn Minh khéo suỵ sự
thành thật để tin người. Nên sai lén đề phòng". Dung đến,
quả giết Hạo, thay nắm việc quận".
Giang biểu truyện do Bùi Tùng Chi dẫn trong truyện Tôn
Sách cuả Ngô chí 4 8a4-10 kể rõ hơn quan hệ Tôn Sách, Lưu Do, Trức
Dung, và Tiết Lễ như sau: "Sách vượt sông đánh doanh Ngưu Chữ
của Do, lấy sạch kho lương gạo chiến cụ. Năm ấy là năm Hưng Bình
thứ 1 (195). Bấy giờ tướng Bành Thành là Tiết Lễ, tướng Hạ Bì
là Trức Dung, dựa Do làm minh chúa. Lễ cứu thành Mạt Lăng, Dung
đồn huyện nam. Sách trước đến đánh Dung. Dung ra quân giao chiến.
Sách chém được 500 thủ cấp. Dung bèn đóng cửa không dám hành
động. Sách nhân đó vượt sông đánh Lễ. Lễ bỗng bỏ chạy. Nhưng
Phàn Năng, Vu Mỹ v.v... lại tập hợp lính, tập kích, đoạt lại đồn
Ngưu chữ, Sách nghe trở về, đánh phá được Năng v.v.. Bắt
được trai gái hơn vạn người, lại trở xuống đánh Dung, bị tên
bắn trúng thương bắp vế, không thể cỡi ngựa, nhân đó tự trở
về doanh Ngưu Chữ. Hoặc có kẻ phản báo Dung: "Chàng Tôn bị tên
đã chết". Dung rất mừng, liền sai tướng đi nghe ngóng Sách.
Sách sai bộ kỵ mấy trăm khiêu chiến, đặt mai phục ở sau. Giặc ra
đánh, gươm dao chưa chạm nhau thì giả bỏ chạy. Giặc đuổi theo vào
trong chỗ mai phục, bèn đánh lớn, chém hơn một ngàn thủ cấp. Sách
nhân đó đi đến dưới doanh của Dung, ra lệnh cho tả hữu hô lớn:
"Chàng Tôn cuối cùng thế nào rồi?". Giặc do thế kinh sợ,
ban đêm trốn đi. Dung nghe Sách vẫn còn, càng xây dựng hào sâu,
luỹ cao, sửa soạn đê giữ. Sách cho thế chỗ đất chỗ Dung đồn
hiểm trở, vững chắc, bèn bỏ đi đánh một tướng khác của Do ở
Hải Lăng, rồi chuyển qua đánh Hồ Thục, Giang Thừa đều hạ
cả".
Qua những tư liệu vừa dẫn, ta thấy trự truyện của
Mâu Tử nói tới "người em cuả Châu Mục làm thái thú Dự
Chương, bị trung lang tướng Trức Dung giết", thì người em này
không ai khác hơn là Chu Hạo. Truyện Chu Tuấn trong Hậu Hán thơ 101
tờ 11a10-11 xác nhận Hạo là con của Tuấn "cũng có tài hạnh
là quan tới thái thú Dự Chương" Hiến đế Xuân thu ghi thêm
tên Chu Văn Minh. Văn Minh như vậy là tự của Hạo. Tạ thị Hậu Hán
thơ bổ đi 5 nhận xét: "(Hạo) đức hạnh thuần tốt, văn học
xuất sắc".
Thế thì Trúc Dung giết Chu Hạo vào thời điểm nào?
Truyện Gia Cát Lượng trong Thục chí 5 tờ 1a 6-12 viết: "Lượng
sớm mồ côi, tùng phụ Huyền được Viên Thuật bổ làm thái thú
Dự Chương. Huyền đem Lưọng và em Lượng là Quân đến chỗ làm
quan. Gặp lúc triều Hán lại chọn Chu Hạo thay Huyền, Huyền vốn có
quen biết cũ với Kinh Châu mục Lưu Biểu, đến dựa vào Biểu".
Ở đây, Bùi Tùng Chi dẫn Hiến đế xuân thu nói: "Trước đó
thái thú Dự Chương là Châu Thuật bệnh chết. Lưu Biểu dâng sớ
cử Gia Cát Huyền làm thái thú Dự Chương đóng ở Nam Xương.
Triều Hán nghe Châu Thuật chết, sai Chu Hạo thay Huyền. Hạo theo thái
thú Dương Châu Lưu Do xin lính đánh Huyền. Huyền rút về đóng Tây
thành. Hạo vào Nam Xương. Tháng giêng năm Kiến An thứ 2 (197) dân
Tây Thành phản, giết Huyền, đưa đầu đến Do".
Vậy, theo Giang biểu truyện, Tôn Sách vượt sôgn đánh
Lưu Do vào năm Hưng Bình thứ 2 (195), Lưu Do mới chạy đến Dự
Chương, vì ngoài lời khuyên của Hứa Tử Tương còn có liên hệ
với Chu Hạo, khi Hạo xin Do quân để đánh Gia Cát Huyền. Việc xin
quân này chắc chắn phải xảy ra trước khi Tôn Sách vượt sông
vào năm Sách vượt sông đánh Do, cho nên Do không thể đưa quân chi
viện cho Hạo, vậy Hạo phải xin Do vào khoảng năm 193-194, nhân đó, Do
sai Trức Dung đem quân đến giúp Chu Hạo. Nhưng khi tới, Dung đã giết
Hạo và nắm lấy quân Dự Chương. Chính vì thế mà Ngô chi viết khi
Lưu Do "qua sông về nam giữ Dự Chương đóng Bành trạch, Trức
Dung đã đến trước, giết thái thú Chu Hạo vào ở trong quận".
Việc Trúc Dung giết Chu Hạo chắc phải xảy ra trước
năm 195. Nhưng Trức Dung xuất thân là cấp dưói của Đào Khiêm.
Truyện của Dung dẫn trên nói khi Tào Tháo đến đánh Khiêm, Dung đã
"đem trai gái một vạn khẩu, ngựa chín con, chạy đến Quảng
Lăng". Bản kỷ của Tào Tháo trong Ngụy chí 1 tờ 7a3 và 7a12 ghi
Tào Tháo đem quân đánh Khiêm 2 lần. Một lần vào mùa thu năm Sơ
Bình thứ 4 (193) và một vào mùa hè năm Hưng Bình thứ 1 (194).
Truyện Đào Khiêm cũng trong Ngụy chí 8 tờ 7a 10-9a9 nói "Năm đó
Khiêm bệnh chết, thọ 63 tuổi". Thế thì, Trức Dung có đến thờ
Lưu Do làm minh chúa cùng với Tiết Lễ, như Giang biểu truyện đã ghi,
việc này ít lắm cũng phải xảy ra vào mùa thu năm 193 và mùa hè
năm 194, khi Tào Tháo bắt đầu đánh Từ châu và Đào Khiêm chết,
nếu không phải từ mùa hè năm 194 trở đi_1.
Hơn nữa, khi Lưu Do được bổ làm thứ sử Dương
Châu, thì châu lỵ ở Thọ Xuân đã bị Viên Thuật chiếm. Cho nên,
theo truyện Tôn Sách trong Ngô chí 1 tờ 7b5-11, Do đã vượt sông qua
đóng ở Khúc A. Truyện Lưu Do ở Ngô chí 4 tờ 1b11-12 nói cậu của
Sách là Ngô Cảnh và anh chú bác Tôn Bí đã đón Bí là người
của Viên Thuật bèn đuổi đi. Cảnh, Bí rút về Lịch Dương. Do sai
Phàn Năng, Vu My, Trần Hoành đóng ở Giang Tân (Hay Giang Biên), Trương
Anh đóng ở Dương Lợi khẩu. Cảnh và Bí đánh Phàn Năng, Trương
Anh cả năm hơn vẫng không thắng. Cho đến năm 195, Tôn Sách vượt
sông đánh dẹp Năng và Anh, Lưu Do mới qua Dự Chương. Vậy Chu Hạo
nếu đến xin quân của Do, cũng phải đến lúc Do đang đóng ở Khúc
A, tức trước năm 195. Có thể việc xin quân đã xảy ra năm 193 và
chắc chắn năm 194 Trức Dung đã được Lưu Do gởi qua giúp cho Hạo.
Và Dung đã giết Hạo vào năm 194 này, để đến năm 195 khi Lưu Do
chạy đến Dự Chương, thì Hạo đã chết, và Do phải đem quân trừng
phạt Dung.
Khi nghe tin Trức Dung giết Chu Hạo ở Dự Chương châu
mục Giao Châu vì "nỗi đau cốt nhục" đã "sai kỵ đô uý
Lưu Ngạn đem binh đến đó. Nhưng sợ cõi ngoài nghi ngờ, quân không
đến được, nên châu mục mới mời Mâu Tử, nói: "Em tôi bị
bọn nghịch tặc giết, nỗi đau cốt nhục dằn vặt tâm can, nay sắp sai
Lưu Kỵ đô úy đi, lại sợ cõi ngoài nghi nan, người đi không
thông. Ngài văn võ gồm đủ, có tài đối đáp, nay muốn dẹp bỏ
nghi ngờ, để mượn đường thông lộ qua Linh Lăng, Quế Dương ngài
nghĩ thế nào?" Mâu Tử đã hứa đi
Nhân vật kỵ đô uý Lưu Ngạn là người thứ hai, mà
Lý hoặc Luận nêu rõ tên. Truyện Tiết Tôn trong Ngô chí 8 tờ
7b7-10, khi ghi lại lá sớ của Tôn viết cho Tôn Quyền về việc chọn
người gởi qua cai trị Giao Châu, có đoạn: "Lại cố thứ sử Chu
Phù đất Cối Kê phần lớn dùng ngưòi cùng quê là bọn Ngu Bào,
Lưu Ngạn, phân làm trưởng lại, xâm lược bá tánh, ép thuế lên
dân. Một con cá vàng, thâu thuế gạo một hộc. Bá tánh oán phản,
giặc núi cùng nổi lên, đánh châu phá quận. Phù chạy vào biển,
lưu lạc chết mất".
Như thế, kỵ đô uý Lưu Ngạn là một thuộc hạ cuả
thứ sử Giao Châu Chu Phù. Chu Phù do vậy là anh cùng cha của Chu Hạo
và là con của Chu Tuấn. Truyện Tuấn trong Hậu hán thơ 101 tờ 7b1-9
nói năm Quang Hòa thứ 1 (178) Tuấn được bổ làm thứ sử Giao
Châu, và ghi Hạo là con cuả Tuấn, nhưng không ghi Phù.
Truyện Tôn giả trong Hậu Hán thơ 6/1 tờ 14a1-b1 nói:
"Năm Trung Bình thứ nhất (184) đồn binh Giao Chỉ nhân bắt thứ
sử và thái thú Hiệp Phố, tự xưng Thiên Trụ tướng quân, Linh
đế ra lệnh đặc biệt cho ba phủ tỉnh tuyển quan có năng lực. Hữu
ty đề cử Tôn làm thứ sử Giao Chỉ".
Truyện Sĩ Nhiếp trong Ngô chí 4 tờ 7a5-11 chép: "Em
(Nhiếp) là Nhất trước làm đốc bưu của quận. Thứ sử Đinh Cung
được gọi về kinh đô, Nhất hầu hạ đưa tiễn ân cần. Cung cảm
động. Đến khi chia tay, gọi bảo: "Thứ sử nếu được đãi làm
tam công, thì sẽ bổ niệm cho". Sau Cung làm tư đồ, bèn bổ nhiệm
Nhất. Nhất vừa đến, Cung đã miễn quan. Hoàng Uyển thấy Cung làm tư
đồ, đãi ngộ Nhất rất có lễ. Đổng Trác làm loạn, Nhất trốn
về quê. Thứ sử Giao Châu Chu Phù bị giặc mọi giết. Châu quận
nhiễu loạn, Nhiếp dâng biểu xin cho Nhất giữ thái thú Hiệp phố, em
kế Từ văn lịnh Vỹ giữ thái thú Cửu Chân, và em Vỹ là Vũ
giữ thái thú Hải Nam.
Vậy, Chu Tuấn được bổ làm thứ sử Giao Châu năm
178, thì người kế nhiệm là Giả Tôn rồi Đinh Cung. Và Đinh Cung làm
thứ sử cho khoảng tới năm 187, thì ông trở về Lạc Dương làm tư
đồ. Sau Cung chắc hẳn phải là Chu Phù. Dẫu sao đi nữa, cho đến năm
193-194, Chu Phù đang làm châu mục Giao Châu. Nên khi được tin Chu Hạo
bị Trức Dung giết, Chu Phù vì lý do cốt nhục đã cử Lưu Ngạn đem
quân đi trả thù. Nhưng do đường sá cách trở, Chu Phù đã nhờ
đến Mâu Tử, một con người "văn võ kiêm bị, là có tài ăn
nói".
Mâu Tử đồng ý giúp Chu Phù và chuẩn bị ra đi, thì
gặp lúc mẹ mất nên chuyến đi không thành. Việc Chu Phù nhờ Mâu
Tử như vậy phải xảy ra trong khoảng những năm 194-195. Năm 195 này
cũng chắc chắn là năm mất của mẹ Mâu Tử. Sau biến cố mẹ mất
này, Mâu Tử lâu rồi rút lui nghĩ: "Mình vì giỏi giang, hiểu
biết, mà bị sai khiến. Nay đời nhiễu nhương, chẳng phải lúc làm
rõ mình". Rồi than: "Lão Tử dứt thánh bỏ trí, tu thân giữ
chân, vạn vật không ngăn chi mình, thiên hạ không đổi niềm vui
mình, thiên tử không có được bề tôi, chư hầu không có được
người bạn, nên mới gọi là quí". Từ đó, ông dốc chí học
Phật, nghiền ngẫm thêm Lão Tử và ngũ kinh. Khi ông dốc trí như
thế, "bọn thế tục phần lớn cho ông bỏ năm kinh, mà theo đạo
khác". Cho nên, ông đã viết Lý hoặc luận để trả lời.
Rõ ràng, việc viết Lý hoặc luận xảy ra không lâu
sau đám tang của mẹ Mâu Tử, có thể vào khoảng năm 198, vì Mâu
Tử với tư cách một người con có hiếu chắc chắn phải dành 3
năm cư tang cho mẹ mình. Cho nên, khi tự truyện viết: "Lâu rồi
rút nghĩ (cửu chi thối niệm), chữ "lâu" trong câu ấy hẳn
để chỉ thời gian cư tang vừa nói. Sự thực, đúng theo tập tục
thời đó, mà ta thấy qua trường hợp của Ngu Phiên ở Ngô chí 12
tờ 1a8-9, Mâu Tử phải dành một thời gian mặc áo tang cho mẹ mình.
Vì thế, hẳn không có việc viết sách tranh luận với người khác,
trong lúc cư tang. Do vậy, Lý hoặc luận khó mà ra đời trước năm
198 vừa nói được.
Tất nhiên, không phải đến khi mẹ mất, Mâu Tử mới
biết Phật giáo. Ông đã biết Phật giáo từ trước, và biến cố
ấy tạo cơ hội cho ông "dốc chí vào đạo Phật", sau khi đã
quyết định là thời buổi nhiễu nhương không ra làm quan nữa. Cứ
vào tự truyện, Mâu Tử là người hiếu học, "sách không kể
lớn nhỏ, không gì là không đọc", đọc cả sách quân sự và
thuật thần tiên trường sinh bất tử. Đối với thuật thần tiên
này, điều 31 của chính Lý hoặc luận ghi lại lời tự thuật của
Mâu Tử nói: "Tôi lúc chưa hiếu đạo lớn, cũng thường học
phép tịch cốc có mấy ngàn trăm thuật, thực hành thì không hiệu
nghiệm làm theo thì không kết quả, nên tôi bỏ. Xem ba ông thầy tôi
theo học, mỗi ông hoặc tự xưng 700, 500, 300 tuổi. Nhưng tôi theo họ
học chưa đầy 3 năm, thì mỗi một ông đã tự chết. Sở dĩ như
vậy là do tuyệt cốc không ăn, mà lại đi ăn trăm thứ trái cây,
nhậu thịt nướng thì nhiều mâm, uống rượu thì nhiều vò. Tinh thần
hỗn loạn, cốc khí không đủ, mắt tai lầm lạc, dâm bậy không cấm.
Tôi hỏi lý do vì sao, thì được đáp: "Lão Tử bảo bớt đi
lại bớt, cho đến vô vi, trò phải ngày một bớt". Nhưng tôi
thấy ngày chỉ một thêm chứ không bớt. Vì thế, họ mỗi người
không đến tuổi tri thiên mạng (50 tuổi) mà đã chết. Vả lại,
Nghiêu Thuấn Châu Khổng không một ai có thể sống đến trăm tuổi.
Thế mà, đời sau ngu hoặc lại muốn ăn uống tịch cốc để tìm tuổi
thọ vô cùng. Thương thay!".
Thế thì, trước khi "hiểu" Phật giáo, Mâu Tử
đã từng học sách thần tiên, tịch cốc thần tiên bất tử 3 năm.
Thời điểm xảy ra việc học này chắc chắn phải trước năm 26
tuổi, khi Mâu Tử trở về Thương Ngô lấy vợ. Phần tự truyện
viết: "Thời ấy sau khi Linh đế băng hà, thiên hạ nhiễu loạn,
chỉ Giao Châu tạm yên. Người tài phương bắc đều đến để ở,
phần lớn học phép tịch cốc trường sinh cuả thần tiên. Người
bấy giờ phần đông là có học. Mâu Tử thường đem năm kinh lại
hỏi. Đạo gia thuật sĩ không ai dám trả lời, sánh ông với Mạnh
Kha cự Dương Chu Mặc Địch. Trước thời ấy, Mâu Tử đem mẹ qua
lánh nạn ở Giao Chỉ. Năm 26 tuổi về Thương Ngô cưới vợ".
Hán Linh đế băng hà vào năm Trung Bình thứ 6 (189).
Vào năm này xảy ra một loạt các biến cố, đó là loạn Thập
thường thị, dẫn đến cái chết của Hà Tiến, rồi Đổng Trác vào
kinh đô, sau đó tư đồ Vưong Doãn nhờ Điêu Thuyền giết Đổng
Trác năm 192, và sự xuất hiện trên vũ đài chính trị Trung Quốc 3
nhân vật sau này thành lập 3 triều đại kinh chống nhau, đó là Tào
tháo, Lưu Bị và Tôn Quyền. Đây là thời mà Mâu Tử gọi là
"thiên hạ nhiễu loạn" Thời này, những người tài (dị
nhân) phương bắc đổ dồn về sống ở Giao Chỉ. Tiểu sử của Sỹ
Nhiếp trong Ngô chí 4 tờ 7a12-13 viết: "Nhiếp tính khí khoan hậu,
khiêm hư hạ sĩ, sĩ nhân Trung Quốc đến dựa tị nạn kể cả số
trăm". Trong số này có những người đã làm nên sự nghiệp
lớn ở Trung Quốc như Tiết Tôn, Hứa Tinh, Hứa Từ v.v... Điểm
đặc biệt họ là những ngưòi có học và qua nước ta lại
"học thuật thần tiên trường sinh bất tử".
Bản thân Mâu Tử "khi chưa hiểu đạo lớn"
(Phật giáo) cũng từng bỏ ba năm học phép tịch cốc. Và Thần tiên
truyện của Cát Hồng, mà Bùi Tùng Chi dẫn trong Ngô chí 4 tờ 7b11-12
truyện Sĩ Nhiếp kể: "Nhiếp thường bệnh, chết đã 3 ngày. Tiên
nhân Đổng Phụng đem co một viên thuốc, lấy nưóc ngậm uống, dở
cổ lên lắc lắc. Uống một lúc, thì mở mắt động tay, nhan sắc dần
dần phục hồi. Nửa ngày thì có thể đứng lên ngồi xuống. Bốn
ngày thì nói năng lại được, rồi trở nên bình thuờng. Phụng,
tự là Quân Dị, người Hầu Quan".
Thần Tiên truyện 6 hiện còn rõ thêm: "Sĩ Nhiếp
được sống, nhân đó đứng dậy tạ ơn nói: "Rất đội ơn
lớn, biết lấy gì đền đáp". Bèn dựng cho Phụng một tòa lầu
trong sân. Như vậy hơn 1 năm, Phụng từ biệt Nhiếp mà đi. Nhiếp
khóc lóc giữ lại không được... Phụng chết Nhiếp lấy hòm tẩn
liệm đem chôn. Bảy ngày sau, phá quách mở hòm xem, chỉ còn một
giải lụa, một mặt vẽ hình người, một mặt viết chữ đỏ làm
bùa".
Đổng Phụng, ngưòi Hầu Quan, tức huyện Mân Hầu, tỉnh
Phúc Kiến bây giờ, đã sang sống ở nước ta, để chữa bệnh cho
Sĩ Nhiếp và sau đó được Sĩ Nhiếp chôn cất lúc chết. Trong khi
còn ở Trung Quốc, Phụng đã từng dạy dỗ cho Bạch Hòa, như truyện
Bạch Hòa trong Thần tiên truyện 7 chép. Tam động châu nang 1 nói rõ
thêm: "Can quan người Bắc Hải mắc ung thư mấy chục năm, ông
bán thuốc không thể chữa lành, thấy trong chợ một ông bán thuốc,
họ Bạch, tên Hòa. Can quân đến hỏi; Ông nói: "Bệnh anh có
thể chữa. Anh nếu muốn được lành, ngày mai lúc gà gáy, đến
gặp dưới cây lan lớn phía bắc cầu lớn, ta sẽ dạy anh". Ngày
mai gà gáy, Can quân đến chỗ hẹn, thì ông Bạch đã ở đó
trước, giận nói: "Không muốn lành bệnh ư, sao lại đến
sau?". Lại hẹn nửa đêm ngày mai. Do thế, Can quân lúc mặt trời
lặn đến chỗ hẹn. Chốc lát ông đến, đem Tố thư 2 quyển trao cho Can
quân.. Can quân vái hai vái nhận sách. Ông Bạch lại nói: "Anh
trở về chép sách này thành 150 quyển". Can quân nghĩ được ý
ông Bạch, trong để trị thân dưỡng tánh, ngoài để tiêu tai cứu
bệnh, không ai là không chữa lành..."
Tiên uyển biên châu quyển trung do Vương Tùng Niên
đời Hậu đường (thế kỷ thứ X) dưới mục thiên sư chánh nhất
Can Cát Thái bình cũng kể lại truyện Can Cát được Thái bình kinh.
Nhưng câu "Về chép sách này thành 150 quyển", thì nó sửa
thành "Về chép sách này thành 170 quyển". Và thêm câu:
"Đến nay có núi Thái Bình và khe Can ở đó".
Chí lâm của Ngu Hỷ do Bùi Tùng Chi dẫn trong Ngô chí 1
tờ 12a12 nói: "Xưa thời Thuận đế, Cung Sùng đất Lang nha đến
kinh đô dâng Thần thơ do thầy mình là Vu Cát được ở Tuyền thủy
của Khúc Dương, giấy trắng bìa soon, gọi là Thái Bình thanh lĩnh đạo
phàm trăm Hác Vương, Thiên Thất vì tật bệnh, cảm tới Lão quân
dạy 180 giới cùng Thái bình kinh một trăm bảy mươi thiên".Thiên
Thất đây là viết lầm cuả Can Thất, mà Hỗn nguyên thánh kỷ 7 của
Tạ Thủ Hạo đời Nam Tống nói: "Can Thát, sau đổi tên là
Cát_1. Truyện Cùng Sùng cuả Thần tiên truyện 10 chép: "Thiên
tiên trao cho Cát Thái bình kinh 10 bộ lụa xanh chữ đỏ". Vân kíp
thất thiêm 1 dưới điều Tam động kinh giáo bộ tứ phụ viết về
Thái bình kinh chính kinh ghi: "Quyển sổ nó hoặc có chỗ không
giống nhau. Nay giáp ất 10 bộ, hợp làm 170 quyển, nay thì còn lưu
hành. Theo Chính nhất kinh, nói: "Có Thái Bình động cực một
trăm bốn mươi quyển. Nay kinh này đã trôi mất đến gần hết".
Mạnh An Bài đời Lương viết Đạo giáo nghĩa xu 2, sau câu vừa dẫn,
nói thêm: "Đến thời Hán Thuận đế, Cung Sùng đến kinh đô
dâng thần thơ một trăm mười quyển do thầy ông là Can Cát tìm
được gọi là Thái bình kinh. Vua không tin, kinh ấy bèn ẩn".
Vậy, tiên nhân Đổng Phụng sống và chết ở nước
ta đã có một liên hệ mật thiết với Bạch Hòa, thầy của Can Cát.
Và Can Cát là ngưòi truyền bá thần thơ Thái Bình kinh 170 quyển.
Giang biểu truyện do Bùi Tùng Chi dẫn trong truyện Tôn Sách của Ngô
chí 1 tờ 12a5-11 kể chuyện Sách giết Can Cát. Sứu thần ký cũng do
Bùi Tùng Chi dẫn trong Ngô chí 1 tờ 13b10-12 lại viết: "Sách đã
giết Vu Cát. Mỗi khi ngồi một mình thì phảng phất thấy Cát ở bên
phải bên trái mình, lòng rất ghét... Sau trị vết thương mới lành,
đem gương soi mình, thấy Cát trong gương, nhìn kỹ thì không thấy. Như
thế ba làn. Nhân đó vứt gương, kêu lớn. Vết thương lại vỡ ra,
chốc lát thì chết".
Tôn Sách chết tháng tư năm Kiến An thứ 5 (200) Vậy
Can Cát chắc cũng bị Sách giết vào năm này. Cả Chí lâm lẫn Đạo
giáo nghĩa xu 2 đều nói học trò của Can Cát là Cung Sùng đem thần
thơ Thái Bình kinh của Cát hơn một trăm quyển dâng cho vua Thuận đế
nhà Hán trong khoảng những năm 130. Điều 29 của Lý hoặc luận cũng
nhắc tới "Thần thơ một trăm bảy chục quyển" Việc này
chứng tỏ một trong những văn kiện chính yếu của đạo giáo là
Thái bình kinh đã lưu hành rộng rãi ở nước ta, khi Mâu Tử viết
Lý hoặc Luận. Có thể chính Thái bình kinh là một trong các
"Sách thần tiên bất tử" mà Mâu Tử đọc và "dẹp đi
mà không tin, cho là dối trá".
Như thế, "Khi chưa hiểu đạo lớn", Mâu Tử
đã từng đọc sách vở đạo giáo và bỏ ra ba năm luyện phép tịch
cốc. Nhưng do không có hiệu quả, Mâu Tử sau đó đi đến kết luận
các sách vở ấy là "dối trá". Tuy nhiên, phần lớn
"Ngưòi tài" Trung Quốc sang tị nạn tại nước ta lại theo học
đạo đó. Cho nên Mâu Tử đã đem "năm kinh" Nho giáo ra vặn
hỏi. Đám "Đạo gia thuật sỹ" không ai dám trả lời. Dầu
vậy, cần chú ý là dù họ không trả lời, không có nghĩa là họ
khuất phục. Do đó, đến khi đã theo Phật giáo và viết Lý và
luận, Mâu Tử phải dành 9 trong 37 điều của tác phẩm ấy để kích
bác đám "đạo gia thuật sỹ" và những thuật "tịch cốc
trường sinh bất tử" cuả họ, biểu thị một mối quan tâm đặc
biệt đối với học thuyết và phương thức tu hành cuả đám ấy.
Sự kiện Mâu Tử đem "năm kinh" ra vặn hỏi
đám này chứng tỏ họ không những "người có học" như
Lý hoặc luận ghi, mà còn là những kẻ theo Nho giáo, những sỹ
nhân, như truyện Sĩ Nhiếp của Ngô chí đã chép. Thời điểm xảy ra
sự kiện ấy Mâu Tử nói là sau khi Hán Linh để băng hà, tức sau
năm 189, một thời điểm hoàn toàn phù hợp với những tư liệu
hiện có. Ngụy chí 1 tờ 36b9-11 dưới mục bản kỷ của Tào Tháo
viết: "Trước đó Viên Trung làm tướng đất hải thưòng muốn
dùng luật trị Thái Tổ. Hoàn Thiện nưóc Bái cũng khinh. Đến khi ở
Duyện Châu, Biên Nhượng đất Trần Lưu ăn nói nhiều lần rất
đụng chạm Thái Tổ. Bèn giết nhượng, tru di cả gia đình. Trung và
Thiện đều tị nạn ở Giao Châu. Thái Tổ sai sứ đến thái thú Sỹ
Nhiếp đều giết hết. Hoàn Thiện được đầu thú, ra vái tạ trong
sân, Thái Tổ bảo: "Quỳ mà được thoát chết sao?". Bèn
giết đi, Tào Tháo được bổ làm thứ sử Duyện Châu năm Sơ Bình
thứ nhất (190), Viên Trung và Hoàn Thiện phải chạy đến nước ta
năm đó.
Truyện Viên Trung trong Hậu Hán thơ 75 tờ 7a10-b4 chỉ
nói: "Sau Tôn Sách phá Cối Kê, Trung v.v... vượt biển về nam
đến Giao Chỉ. Hiến đế đóng đô ở Hứa, trưng làm vệ úy, chưa
đến thì mất". Vậy, chưa hẳn Trung đã đến khoảng năm 190 và bị
Sĩ Nhiếp giết. Viên Trung do thế đã sống ở nước ta một thời
gian.
Nếu Hoàn Thiện không may mắn thì Hoàn Việp may mắn
hơn. Việp là chắt của Hoàn Vinh, thầy học của Minh đế. Hậu Hán
thơ 67 tờ 7b1-12 ghi truyện Việp: "Việp từ là Văn Lâm, một tên
là Nghiêm, rất giữ ý chí. Cô ta là phu nhân của tư không Dương
Tứ. Khi Loan (cha của Việp) chết, cô đi điếu. Sắp đến (nhà) thì
nghỉ ở quán trọ, chỉnh đốn lại nhưĩng người đi theo, rồi sau mới
vào. Lòng Việp cho là không phải, đến cô hỏi thăm Việp rốt cuộc
không nói một lời, chỉ khóc lóc mà thôi. Tứ Sai quân lính dâng
đồ cúng, nhân ra huyện lấy chén dĩa. Việp cự không nhận. Sau mỗi
khi đến kinh, chưa từng đến ở nhà họ Dương. Kiên trinh là thế.
Khách khứa di theo đều khâm phục chí hạnh của ông. Một bữa ăn
không nhận ở ngưòi khác. Làm quan đến quận công tào. Sau cử
hiếu liên hữu đạo phương chính mậu tài. Tam Công bổ ra làm quan,
đều không nhận. Trong khoảng Sơ Bình (190-193) thiên hạ loạn lạc,
lánh nạn Cối Kê, rồi vượt biển đến khách Giao Chỉ. Ngưòi Việt
thay đổi khí tiết ông, đến xóm làng không hay tranh cãi. Ông bị
ngưòi tù vu cáo, bèn chết ở ngục Hợp phố".
Hoàn Việp tuy mắn đến được nước ta, nhưng cuối
cùng cũng chết trong ngục Hợp phố. Chỉ có Hứa Tinh là may mắn
hơon. Truyện Hứa Tỉnh trong Thục chí 8 tờ 195-b9 nói: "Linh đế
băng hà, Đổng Trác nắm quyền", Hứa Tỉnh cùng Châu Bí đề
cử Hoàn Phúc làm châu mục Ký Châu, Lưu Đại làm thứ sử Duyện
Châu v.v... Khi đến nhậm chức rồi, Phức cùng những người khác
đem quân về đánh Trác. Trác giận chém Bí. Hứa Tịnh cùng tùng
huynh Hứa Dương chạy đến thứ sử Dự Châu là Khổng Do. Do chết,
lại qua nhờ thứ sử Dương Châu Trần Vĩ. Vĩ chết, Hứa Tĩnh lại
đến chỗ quen biết trước là đô uý Ngô quận Hứa Công và thái
thú Cối Kê Vương Lãng. Tôn Sách vượt sông về đông, họ đều
chạy đến Giao Châu để tỵ nạn. Tỉnh ngồi trên bờ, trước cho chở
bà con thân sơ theo đi hết, rồi sau mới theo đi. Đương thời ai thấy
không ai là không khen ngợi. Khi đến Giao Chỉ, thái thú Sĩ Nhiếp kính
đãi nồng hậu. Viên Huy đất Trần Quốc đã ngụ cư Giao Châu. Huy
viết thư cho thượng thơ lệnh Tuân Hoắc nói: "Hứa Văn Hưu anh
tài vĩ sĩ, trí lược đủ để gánh vác công việc, từ ngày lưu
lạc đến nay đã cùng đám sỹ phu theo nhau. Mỗi có hoạn nạn
thường trước giúp người, sau mới lo mình, cùng chín họ trong
ngoài chịu đói, rét, kỷ cương với đồng loại, nhân thứ trắc
ẩn, đều có kết quả, không thể đem một hai việc nói hết
được".
Tôn Sách vượt sông về đông năm Hưng Bình thứ 2
(195) nên Hứa Tỉnh cũng phải chạy qua nước ta năm ấy. Và chạy qua
năm ấy không phải một mình Hứa Tỉnh mà còn có Viên Bái, Đặng
Tử Hiếu, Từ Nguyên Hiền v.v... ngoài bà con thân thuộc của Tinh,
như lá thư cuả Tinh viết cho Tào Tháo năm 205 trong Thục chí 8 tờ
2a3-3b8 đã nói. Điểm đáng ghi nhận là khi Tỉnh đến nước ta năm
195, thì Viên Huy đã có mặt. Truyện Viên Hoán trong Ngụy chí 11 tờ
3b6-10, chỉ nói Huy gặp thiên hạ loạn, tỵ nạn Giao Châu nhưng không
nói năm nào. Bây giờ ta biết là phải trước năm 195. Hẳn Huy qua
một đợt với Hoàn Việp vào năm 190.
Ngoài Hứa Tỉnh, Viên Huy, Viên Bái... Thục chí 12 tờ
4a5-b4 còn ghi: "Hứa Từ tự Nhân Đốc, người Nam Dương, thờ
Lưu Hy làm thầy, giỏi môn học họ Trịnh, trị Dịch, Thượng thơ, Tam
lễ, Mao thi, Luận ngữ. Trong khoảng Kiến An (196-220) cùng Hứa Tỉnh v.v..
đều từ Giao Châu vào Thục". Ngô Chí 8 tờ 4b8-10 lại chép:
"Trình Bỉnh, từ Đức Xu, người Nam Đốn, Nhử Nam, vốn thờ
Trịnh Huyền, sau tỵ nạn Giao Châu, cùng Lưu Hy khảo luận đại
nghĩa,nên bác thông năm kinh. Sĩ Nhiếp bổ làm trường sử. Tôn
Quyền nghe tiếng danh nho, dùng lễ trưng Bình, Binh đến, phái làm thái
tử thái phó" Cũng Ngô chí 8 tờ 6a7-4 chép thêm: "Tiết
tôn, tự Kinh Văn, người Trúc Ấp, Bái quận, nhỏ theo ngưòi bà
con, ty địa Giao Châu, theo Lưu Hy học, Sĩ Nhiếp đã theo Tôn Quyền,
mời Tôn làm ngũ quan trung lang, rồi thái thú Hợp Phố, Giao
Chỉ".
Thế thì, ngoài những người kể trên, ta còn có ba
người học trò cuả Lưu Hy là Hứa Từ, Trình Bình và Tiết Tôn,
và bản thân ngưòi thầy là Lưu Hy. Trình Bình trở về Trung Quốc,
chắc chắn trước năm Hoàng Vũ thứ 4 (225) khi Tôn Quyền gả con gái
của Chu Du cho Tôn Đăng làm vợ, và Bỉnh với tư cách thái tử
thái phó đã răn dạy Đăng. Còn Tiết Tôn được triệu về Trung
Quốc, khi Sĩ Nhiếp về theo phe Tôn Quyền và năm Kiến An thứ 1 (21),
như truyện Sĩ Nhiếp cuả Ngô Chí 4 tờ 8a8 đã ghi. Về Hứa Từ, vì
theo Hứa Tinh lên Thục, mà Hứa Tinh năm Kiến An 16 (211) từ thái
thú Ba quận chuyển làm thái thú Thục quận, và năm Kiến An thứ 10
(205) đang còn ở Giao Châu viết thư cho Tào Tháo cho nên, Hứa Từ
phải rời Giao Chỉ vào khoảng giữa những năm 205-210.
Do vậy, tuy ngày nay ta không biết chính xác Lưu Hy qua tỵ
nạn nước ta vào năom nào điều chắc chắn là phải trước những
năm 200 sdl. Nghiêm Khả Quân trong Toà Hậu Hán văn 86 và Diệp Đức
Huy sau đó trong Chấp Mạnh Tử Lưu Hy chú đã nghiên cứu sự tích
và công trình trước tác của Hy khá tường tận. Đặc biệt là
Diệp Đức Huy đã viết Lưu Hy sự tích khảo và chép vào trong tác
phẩm vừa kể. Kết quả là Lưu Hy "trong khoảng Trung Bình Trưng làm
bác sĩ, đồng bổ làm An Nam thái thú, sau tránh giặc ở Giao Châu,
nên Trình Bình, Tiết Tôn, Hứa Từ cùng theo để học. Hy chết vào
năm Xích ô của nhà Ngô".
Niên hiệu Trung Bình của Hán Linh để bắt đầu vào
năm 184 đến 189. Nếu trong khoảng những năm này Lưu Hy được trưng
làm bác sĩ, thì việc tránh nạn sang nước ta cũng có thể xảy ra
să năm 189, tức như Mâu Tử nói: "Sau khi Linh đế băng hà,
thiên hạ nhiễu loạn, chỉ Giao Châu tạm yên, người tài phương Bắc
đều đến để ở" Sự thật, ngay từ khi Linh đế đang sống,
tức trước năm 189, một số người Trung Quốc đã muốn đến tỵ
nạn Giao Châu. Truyện Lưu Yên trong Thục chí 1 tờ 1a9-12 đ4 chép:
"Yên thấy chính trị Linh đế suy khuyết, nhà vua nhiều nạn, bèn
kiến nghị nói thứ sử thái thú dùng tiền của hối lộ để làm
quan, nên cắt lột bá tánh, làm cho họ ly phản, vậy nên chọn trọng
thần tiếng tốt để làm mục bá, trấn an đất nước. Yên bên trong
xin làm châu mục Giao Chỉ, muốn trán nạn đời". Rõ ràng, không
chỉ sau năm 189, mà trước đó những "dị nhân" phương Bắc
đã tìm về nước ta. Và sau năm ấy, dòng chảy "dị nhân"
về phương nam càng dồn dập hơn. Số "dị nhân" này đến
nước ta, theo Mâu Tử, "phần lớn thực hành thuật thần tiên
tịch cốc trường sinh" Mâu Tử đã dùng "Ngũ kinh" để
vặn hỏi và họ đã "không dám trả lời".
Trước năm 189, Mâu Tử nói ông đem mẹ qua tỵ nạn
ở Giao Chỉ, năm 26 tuổi về Thương Ngô cưới vợ. Việc đem mẹ qua
nước ta và việc trở về Thương Ngô lấy vợ như thế chắc chắn
xảy ra trước năm 189. Gỉả như năm 189, ông về cưới vợ, thì Mâu
Tử phải sinh vào khoảng năm 165, tức năm Diên Hy thứ 7 đời Hán
Hoàn Đế. Tuy nhiên, vì Mâu Tử nói "trước thời đó",
tức trước thời Linh đế băng hà năm 189, nên có khả năng Mâu
Tử phải sinh vào khoảng những năm 160, tức Diên Hy thứ 2, và
trở về Thương Ngô cưới vợ khoảng năm 186. Lý do cho giả thiết
thời điểm này sẽ nói sau.
Khi về Thương Ngô cưới vợ, Mâu Tử kể tiếp là
ông được "thái thú (Thương Ngô) nghe tiếng ông học giỏi,
mời đến thăm và bổ làm quan. Nhưng "lúc ấy tuổi đang cường
tráng, chí lãm việc học, lại thấy đời loạn, Mâu Tử không có
ý làm quan", nên Mâu Tử từ chối không nhận. Tuy không nhận
quan tước với thái thú Thương Ngô, song khi ông này nhờ ông đi
Kinh Châu "trí kỉnh", Mâu Tử đã nhận lời. Truyện Sĩ Nhiếp
trong Ngô Chí 4 tờ 7a13-8a10 ghi nhận quan hệ giữa Thương Ngô và Kinh
Châu như sau:
"Chu Phù chết, Hậu Hán sai Trương Tân làm thứ
sử Giao Châu. Tan sau đó lại bị tướng của mình là Khu Cảnh giết;
châu mục Kinh Châu Lưu Biểu sai Lại Cung đất Linh Lăng thay Tân. Lúc
ấy, thái thú Thương Ngô Sứ Hoàng chết, Biểu lại sai Ngô Cự thay
Hoàng, cùng Cung đi đến. Nhà Hán nghe Trương Tân chết, ban tí thơ cho
Nhiếp nói: "Giao Châu đất xa, nam tiếp sông biển, ăn trên không
tuyên, nghĩa dưới ùn tắc, biết nghịch tặc Lưu Biểu lại sai Lại Cung
dòm ngó đất Nam. Nay cho Nhiếp làm Tuy nam trung lang tướng, tổng đốc
bảy quận, giữ thái thú Giao Chỉ như cũ". Sau Nhiếp lại sai
Trương Văn dâng cống đến kinh đô. Lúc ấy thiên hạ tán loạn,
đường sá cắt đứt, mà Nhiếp không bỏ chức cống, nên đặc
biệt lại hạ chiếu phái làm An viễn tướng quân, phong Long độ đình
hầu. Sau Cự với Cung mất lòng nhau. Cự đem quân đuổi Cung. Cung
chạy về Linh lăng. Năm Kiến An 15 (210) Tôn Quyền sai Bộ Chất làm
thứ sử Giao Châu. Chất đến, Nhiếp đem anh em vâng nhận sự điều
khiển, nhưng Ngô Cự có dị tâm, Chất chém Cự".
Qua lời sớ của Tiết Tôn và truyện Sĩ Nhiếp dẫn
trước, ta biết Chu Phù đã sử dụng đám "hương nhân" của
mình là Ngu Bảo và Lưu Ngạn di "Xâm ngược bá tánh", nên
bị nhân dân ta, mà Trần Thọ gọi là "giặc mọi" (di tặc)
giết. Giết vào năm nào? Chắc chắn là sau năm 194, năm Chu Hạo bị
Trức Dung giết và Chu Phù nhờ Mâu Tử đi mở đường. Chu Phù cô
thế bị giết khoảng năm 195 trở đi cho đến 197.
Sau khi Phù bị giết, triều Hán cử Trương Tân qua làm
thứ sử. Giang biểu truyện do Bùi Tùng Chi dẫn trong Ngô Chí 1 tờ 12a
5-11 nói: "Bấy giờ có đạo sĩ Vu Cát đất Lang Nha, ngụ cư
phương đông, đi lại Ngô Hội, lập tịnh xá, đốt hương, đọc sách
đạo, chế làm nước bùa (phù thủy) để trị bịnh. Người Ngô Hội
phần nhiều thờ ông. Sách thường ở trên lầu cửa thành quận,
tập họp khách khứa các tướng. Cát bèn ăm mặc xum xoe, chống gậy
nhỏ_1 sơn vẽ gọi là gậy người tiên, đi qua dưới cửa. Khách
khứa các tường hai phần ba xuống lầu đón lạy. Quan chướng tân
cấm la, cũng không thể ngăn. Sách liền hạ lệnh bắt Cát. những
người thờ Cát sai vợ và con gái vào gặp mẹ Sách xin cứu Cát.
Bà mẹ gọi Sách nói: "Vu tiên sinh giúp quân làm phước, chữa
giúp tướng sĩ, không nên giết". Sách nói: "Tên này yêu
vọng, có thể huyễn hoặc lòng người, xa khiến các tướng không
còn quan tâm đến lễ nghĩa vua tôi, đều bỏ Sách, xuống lầu lạy
nó, không thể không trừ nó". Các tướng lại liên danh trình
bày sự việc xin tha Sách nói: "Xưa Trương Tân đất Nam Dương
làm thứ sử Giao Châu, vứt điển huấn thánh trước, bỏ pháp
luật nhà Hán, thường mặc áo đỏ, bịt đầu, đánh đàn, đốt
hương, đọc sách đạo tà tục, bảo để giúp giáo hóa, cuối cùng
bị mọi nam giết. Điều đó rất vô ích, các vị chỉ chưa hiểu thôi.
Nay tên này đả ở trong sách cũ, đừng tốn thêm giấy bút với
nó". Liền lôi ra chém, treo đầu ở chợ. Những người thờ
Cát vẫn không nói là chết, mà bảo là thi giải, rồi cúng vái
cầu phước."
Ngu Hỷ viết Chí Lân dẫn trong Ngô chí 1 tờ 12b1-3 đã
nhận xét: "Hỷ khảo cứu Hoàn Vương chết ngày 4 tháng 4 năm
Kiến An thứ năm (200). Lúc ấy Tào, Viên đánh nhau chưa có thắng
bại. Cứ thơ của Hạ Hầu Nguyên Nhượng viết cho Thạch Uy Tắc sau khi
phá Viên Thiệu, thơ nói: "Đem Trường Sa trao cho Tôn Bí, lấy Linh
Quế làm cơ nghiệp cho Trương Tân". Điều này là chỉ Hoàn Vương
mất trước, Trương Tân chết sau, không được nhượng, nói vì ý
Tân chết".
Bùi Tùng Chí trong Ngô Chí 1 tờ 12b3-4 nói rõ ra là
Giang biểu truyện sai, khi bảo Trương Tân chết trước Tôn Sách:
"Theo Giao Quảng nhị châu xuân thu do đại trung chính Quảng Châu
Vương Phạm dâng lên vào năm Thái Khương thứ 8 (287), thì Kiến An
năm thứ 6 (201) Trương Tân còn làm châu mục Giao Châu. Giang biểu
truyện sai, như Chí lâm đã nói".
Fukui_1 bình luận về báo cáo cuả Giang biểu truyện,
dẫn thêm Địa lý chí hạ của Tấn thơ 15 nói Trương Tân làm thứ
sử Giao Châu năm Kiến An thứ 8 (203), mà Hồ Tam Tỉnh đã tán đồng
khi chú thích Tư trị thông giám 66, rồi kết luận: "Trương Tân
làm thứ sử Giao Châu trong khoảng năm Kiến An thứ 6 (201), còn năm
Chu Phù bị giết là trước năm Kiến An thứ 5 (200)". Điểm đáng
ngạc nhiên là trong khi nhận ra nhân vật, mà Tôn Sách dẫn ra trên,
dứt khoát không phải Trương Tân, vì Tân còn làm thứ sử Giao
Châu sau khi Sách chết, thế mà Fukui vẫn bình luận tiếp về lối sống
"vứt điển huấn thánh trưóc, bỏ pháp luật Hán gia, thường
mặc áo đỏ gạch, bịt đầu, đánh đàn, đốt hương, đọc sách tà
đạo tà tục" là của Trương Tân, mà không tìm thử xem ngưòi
sống lối sống đó là ai.
Theo chúng tôi, thứ nhất, ngoài chứng cứ cuả Chí
lâm, Giao Quảng nhị châu xuân thu và Tấn thơ địa lý chí, xác nhận
Trương Tân còn làm thứ sử Giao Châu sau khi Tôn Sách chết vào
năm 200, ta còn có lá thư của Hứa Tinh viết cho Tào Tháo vào năm
205, mà truyện Hứa Tỉnh trong Thục Chí 8 tờ 203-3b7 đã chép lại,
nói: "Đường đời gai góc, họa loạn cùng hợp, khủng khiếp
lén sống, tự trốn mọi rợ, thanh hết mười năm.. Lại có Trương
Tử Vân xưa ở kinh đô, chí phò vương thất, nay tuy đến cõi hoang,
không được tham dự bản triều, thì cũng là phiên trấn cuả quốc
gia, ngoại viện cuả túc hạ...". Sau câu vừa dẫn, Bùi Tùng Chi
chua: "Tử Vân, tên Tân, ngưòi Nam Dương, làm thứ sử Giao
Châu. Xem Ngô chí".
Vậy, sau khi Hứa Tinh đến Giao Châu năm 195 và ở đó
"thành hết mười năm", mới viết thư cho Tào Tháo, và trong
thư có nhắc đến vai trò của Trương Tân đang còn sống đối với
Tháo, thì rõ ràng đến năm 205, khi lá thơ viết, Trương Tân đang
còn là thứ sử Giao Châu. Như thế, nhân vật mà Tôn Sách nêu ra
trong lời nói của ông trong Giang biểu truyện dứt khoát không phải
là Trương Tân đất Nam Dương. Ấy thì, ngưòi đó là ai?
Đây là điểm thứ hai chúng tôi muốn đề cập tới.
Thật ra, người đó không ai xa lạ hơn là Chu Phù. Đáng lẽ, Giang
biểu truyện phải viết Cối Kê Chu Phù, thay vì Nam Dương Trương Tân,
mới hợp với cái chết của Tôn Sách vào năm 200. Lý do cho chúng
tôi nghĩ nhân vật ấy là Chu Phù gồm hai yếu tố. Một là Hậu Hán
thơ im lặn không nói tới quan hệ của Chu Phù với Chu Tuấn và Chu
Hạo. Đây là một hình thức bào hiếm mà bút pháp viết sử Trung
Quốc thường vận dụng đối với các nhân vật mà người viết
sử có những vấn đề không tán thành. Mà trong trường hợp này
nếu lối sống "vứt điển huấn thánh trước, bỏ pháp luật Hán
gia" quả là của Chu Phù, thì Chu Phù tất nhiên phải chịu một
hình phạt tức cho quên lãng vào lịch sử bằng cách không được
nhắc tới. Hai là quan hệ của Chu Phù với Mâu Tử. VÀo năm 194.
Mâu Tử lúc ấy đã là một Phật tử thành tín. Sau khi Trức Dung
giết Chu Hạo, Chu Phù đã nhờ Mâu Tử, một Phật tử, giúp mình đi
trả thù cái chết của Chu Hạo. Quan hệ này phải nói không những
có tính chính trị, mà còn có tính tôn giáo nữa, vào lúc ấy. Ta
có trường hợp Trức Dung quan hệ với Triệu Dục của Quảng Lăng
và Tiết Lễ cuả Bành Thành. Viết Dụ nghi luận vào cuối thế kỷ
thứ IV, mà Tăng Hựu chép lại trong Xuất tam tạng ký tập 5 ĐTK 2145
tờ 41b-11. Tăng Duệ đã nhắc tới việc "Hán mạt Ngụy sơ, hai
tướng Quảng Lăng và Bành Thành xuất gia".
Bản thân Trức Dung là một Phật tử nhiệt thành.
Trong thời gian làm đốc vận tào ba quận Quảng Lăng, Bành Thành và
Hạ Bì, Trức Dung đã cho xây chùa lớn, đúc tượng cao và gầy
dựng một phong trào Phật giáo mạnh mẽ, không những ở Hạ Bì, mà
các quận ở bên cạnh, như truyện Trức Dung dẫn trênn đã nói. Khi
Tào Tháo đánh Đaò Khiêm vào năm 193, Dung rút quân về Quảng
Lăng. Tướng Quảng Lăng là Triệu Dục đã đón tiếp Dung nồng hậu.
Truyện Trương Chiêu trong Ngô chí 7 tờ 1a6-b8 nói:
"Trương Chiêu, tự Tử Bố, người Bành Thành, nhỏ hiếu học,
giỏi chữ lệ, theo Bạch Hầu Tử Am học Tả thị xuân thu, rộng xem
các sách, cùng Triệu Dục đất Lang Nha, Vương Lãng đất Đông Hải,
đều nổi tiếng bạn tốt... Thứ sử Đaò Khiêm cử mậu tài, Chiêu
không ứng. Khiêm cho là khinh mình, nên Chiêu bị bắt, Dục hết mình
tìm cách cứu, Chiêu mới được miễn".
Triệu Dực cùng các danh nho Trương Chiêu (155-235),
Vương Lăng (?-229) làm bạn, do thế xuất thân cũng là một nhà nho,
và đã có cơ hội cứu Trương Chiêu khỏi hình phạt của Đào
Khiêm. Điều này chứng tỏ Dục ra làm quan với Đào Khiêm tương
đối sớm. Đến năm 193 Tào Tháo tấn công Đào Khiêm, Dục đã
làm thái thú Quảng Lăng, để đón tiếp Trức Dung, lúc Dung rút
quân tới. Tuy cuối cùng Dung đã giết Dục, việc Dung tìm tới Dục
biểu thị một quan hệ mật thiết giữa họ đã được thiết lập từ
trước. Quan hệ này là quan hệ chính trị, nhưng không loại trừ khả
năng tôn giáo. Bản thân Trức Dung, như đã thấy, là một Phật tử
nhiệt thành. Bây giờ qua Dụ nghi luận ta biết Quảng Lăng tướng
Triệu Dục "xuất gia". Quan hệ giữa họ như vậy mang nặng dấu
ấn Phật giáo.
Tất nhiên, Triệu Dục không "xuất gia", theo
kiểu Nghiêm Phật Điều, người Trung Quốc đầu tiên được lịch sử
Phật giáo Trung Quốc xác nhận là "xuất gia". Trái lại, ông
"xuất gia" theo kiểu Giang biểu truyện mô tả về Chu Phù nói
trên theo lời của Tôn Sách, đó là "vứt điển huấn của
thánh trước, bỏ pháp luật của Hán gia, mặc áo đỏ, bịt đầu,
đánh đàn, đốt hương, đọc sách đạo tà tục, bao để giúp giáo
hóa". Ý nghĩa chữ "xuất gia" đã được mở rộng và
qui chiếu theo một số tiêu chuẩn mới: Thứ nhất là khước từ
những tư tưởng khuôn phép cũ, biểu thị ở đây bằng việc
"vứt điển huấn cuả thánh trước, bỏ pháp luật cuả Hán
gia". Và thứ hai là chấp nhận những tư tưởng lối sống mới,
thể hiện bằng việc "mặc áo đỏ, bịt đầu, đánh đàn, đốt
hương, đọc sách đạo tà tục".
Sự kiện "mặc áo đỏ, bịt đầu" này đối
với người Trung Quốc là một truyện lạ, như truyện Lưu Bằng của
Thần tiên truyên 5 đã ghi: "Điện hạ có chuyện lạ (quái), rồi
có mấy mươi người áo đỏ bịt tóc". Và chỉ có những ngưòi
"lập dị" mới làm như truyện Hướng Hú cuả Hậu Hán thơ 111
tờ 19a7-8 đã nói: "Lại giống như kẻ cuồng, thích cắt tóc, bịt
đầu" là không đúng với "phép tắc nhà Hán" và chỉ
"cuồng sanh" mới làm. Trong khi đó, ở nước ta điều 11 của
Lý hoặc luận nói: "Nay sa môn cạo tóc đầu, mặc áo đỏ, thấy
người không có lễ nghi qui đứng, không có dung mạo đoan trang, sai
trái với phép mạo phục, sai với cách ăn mặc vậy".
Đó là về hình thức lối sống. Còn về tư tưởng,
thì "đánh đàn, đốt hương, đọc sách đạo tà tục". Sách
đạo tà tục (tà tục đạo thơ) nói ở đây không chỉ và không
có nghĩa là kinh sách đạo giáo, mà chỉ kinh sách Phật giáo. Hậu
Hán thơ 118 tờ 18b6-7 trong phần Tây Vực truyện khi bình luận về kinh
Phật đã nói: "(Kinh Phật) làm rõ lời dạy lắng lòng cởi
lụy, làm rõ tôn chỉ về không hữu gồm sai, thuộc dòng sách
đạo" (đạo thơ chi lưu). Vậy "đọc sách tà tục" đây
chính là đọc sách kinh Phật giáo.
Như thế, khi đọc kinh Chu Phù đã "mặc áo đỏ,
bịt đầu, đánh đàn, đốt hương", thì về ngoại hình, thực
không khác gì một nhà sư. Có lẽ, lúc kinh Phật mới truyền vào
Viễn Đông những thế kỷ đầu dương lịch, việc ăn mặc lúc đọc
kinh của những người tại gia cũng như xuất giả không khác nhau
lắm. Chính vì vậy, Dụ nghi luận mới nói tới sự xuất gia cuả
Triệu Dục và Tiết Lễ.
Việc thế Chu Phù vào nhân vật Trương Tân của câu
nói Tôn Sách dẫn trên, như vậy, không những phù hợp với thời
điểm Tôn Sách chết, mà còn hoàn toàn được lý giải qua quan hệ
của Chu Phù với Mâu Tử do Lý hoặc Luận ghi lại. Tôn Sách mất
năm 200, mà Giao Quảng nhị châu xuân thu của Vương Phạm lại nói năm
201 "Trương Tân còn làm thứ sử Giao Châu". Thế thì Trương
Tân đã làm thứ sử Giao Châu trước năm 201, tức ít lắm là
vào năm Tôn Sách mất, nếu không là sớm hơn.
Theo chúng tôi, Trương Tân qua làm thứ sử Giao Châu
sớm hơn nhiều, có thể là vào năm 197, sau khi Chu Phù bị "mọi
man" giết vào khoảng năm ấy, như đã giả thiết ở trên. Giả
thiết này là dựa trên câu nói cuả Tôn Sách trong Giang biểu
truyện dẫn trước. Sách nói: "Xưa Trương Tân đến Nam Dương làm
thứ sử Giao Châu, vứt điển huấn của thánh trước, bỏ pháp
luật của Hán gia..." Bây giờ ta đã biết: "Nam Dương Trương
Tân" là một chép lộn của "Cối Kê Chu Phù", thì việc
Chu Phù chết phải xảy ra trước năm Tôn Sách mất một thời gian
đáng kể, để cho Tôn Sách dùng chữ "xưa" (tích), khi đề
cập đến Chu Phù. Và ta cũng biết Chu Phù không thể mất trước
năm 195, khi Chu Hạo bị Trức Dung giết và Chu Phù đã yêu cầu Mâu
Tử giúp đỡ. Vậy, nếu Tôn Sách mất vào năm 200, thì năm 197 có
khả năng là thời điểm Chu Phù bị giết, để ba năm sau đó, khi kể
lại sự kiện Chu Phù, Tôn Sách đã dùng chữ "xưa" (tích).
Chu Phù mất năm 197, Trương Tân qua làm thứ sử thế,
cho đến ít lắm là năm 205, khi Hứa Tinh viết thư giới thiệu Tân
với Tào Tháo, như đã thấy. Đồng thời, Tân phải mất trước
năm 208, năm Lưu Biểu mất, như truyện Lưu Biểu trong Hậu Hán thơ 104
hạ tờ 10a8-9 và Ngụy chí 6 tờ 12b2 đã ghi, để cho Lưu Biểu cử
Lại Cung làm thứ sử Giao Châu thay Tân và Ngô Cự làm thứ sử
Thương Ngô thay Sử Hoàng. Năm Kiến An thứ 13 (208) Lưu Bị ở với
Lưu Biểu khuyên Biểu đánh Hứa. Biểu không nghe. Tào Tháo lại dẫn
quân nam chinh thì Biểu mất, nhân đó lấy được Kinh Châu.
Giang biểu truyện do Bùi Tùng Chi dẫn trong truyện Lưu Bị
cuả Thục chí 1 tờ 6a12-b4 nói: "(Khi Biểu mất) Tôn Quyền sai Lỗ
Túc đi điếu Lưu Biểu, thăm hai con Biểu, cùng lệnh kết liên với
Lưu Bị. Túc chưa đến, mà Tào Công đã vượt qua Hán Tân. Túc cố
tiến về trước để gặp Bị ở Đương Dương, nhân nói ý của
Quyền, bàn sự thế thiên hạ, tỏ lòng ân cần, đồng thời hỏi
Bị: "Dự châu nay muốn đi đâu?". Bị đáp: "Vì có quen
với thái thú Thương Ngô, Ngô Thần, nên muốn đi đến đó".
Túc nói: "Tôn Thảo lặc thông minh nhân huệ, kính hiền đãi sỹ,
anh hào Giang Biểu đều về qui phục, đã chiếm sáu quận, quân giỏi,
lương nhiều đủ để dựng việc. Nay vì ngài đưa kế thì không còn
gì hơn là sai ngưòi phúc tâm, khiến tự liên kết với phía đông,
tôn trọng sự liên hòa, cùng cứu cơ nghiệp mấy đời. Còn nói
muốn đến Ngô Thần, thì Thần là một người tầm thường làm việc
tại một quận xa, sắp bị người ta thôn tính, há đủ để dựa vào
ư?" Bị rất mừng, tiến đến ở Ngạc huyện, liền sai Gia Cát
Lượng theo Túc đến Tôn Quyền thề kết đồng minh".
Rõ ràng, Ngô Thần mà Lưu Bị muốn đến nương tựa
ở đây, là Ngô Cự của truyện Sĩ Nhiếp của Ngô chí dẫn trước,
như Thục chí quyển nhị khảo chứng tờ 1b2-3 đã nhận ra. Và năm
mất của Lưu Biểu phải là năm Kiến an 13 (208), chứ không phải 12,
như truyện Lưu Bị ở đây đã có. Vậy, Lưu Biểu mất năm 208 và
Trương Tân còn sống tới năm 205, thì việc Trương Tân và Sử
Hoàng mất chắc phải vào năm 206 và Lại Cung cùng Ngô Cự xuống
thế năm 207. Để năm sau khi Lưu Biểu mất, Lưu Bị đã có ý đến
ở nhờ Ngô Cự, lúc ấy đã thay Sử Hoàng làm thái thú Thương
Ngô.
Vậy thì, nếu Mâu Tử về Thương Ngô cưới vợ vào
khoảng những năm 186, thời điểm đó Sử Hoàng đã làm thái thú
thương Ngô chưa? Câu hỏi này ta hiện không thể trả lời dứt
khoát. Tuy nhiên, giống như trường hợp Sĩ Nhiếp làm thái thú Giao
Chỉ hơn 40 năm, tức từ khoảng năm 180 đến năm Hoàng Vũ thứ 5
(226), ta có thể giả thiết Sử Hoàng cũng làm thái thú Thương Ngô
trong khoảng từ 180 đến khi mất khoảng 207. Nếu chấp nhận giả thiết
này, thì vị thái thú muốn mời Mâu Tử làm quan ở Thương Ngô,
không ai khác hơn là Sử Hoàng.
Chúng tôi phải nêu lên giả thiết vì lá thư do Hứa
Tih viết cho Tào Tháo trong truyện Hứa Tịnh cho Thục chí 8 tờ 2a12-b3
nói là năn Hứa Tinh chạy qua nước ta có ghé lại Nam Hải, nghe tin
Tháo phò vua Hán bèn "Vừa buồn vừa vui, liền với Viên Bái,
Từ Nguyên Hiền lại cùng chuẩn bị, tính lên Kinh Châu phía bắc. Gặp
lúc các huyện Thương Ngô, mọi Việt nổi lên như ong, châu phủ đổ
nhào, đường sá cắt đứt, Nguyên Hiền bị hại, già trẻ đều bị
giết. Tinh lần theo bờ mé, 500 dặm hơn, lại gặp đau ốm, bác gái
mất mạng cùng với những người đi theo và vợ con, một lúc chết
sạch. Lại phải bồng bế nhau, đi về phía trước thì đến quận
này" (tức Giao Chỉ). Vậy ngay năm 195, ở Thương Ngô đã xảy ra
cuộc khởi nghĩa của những người Việt, "lật nhào châu
phủ", thì không biết thái thú lúc ấy Sử Hoàng hay một người
khác nữa. Nay cứ tạm cho là Sử Hoàng vẫ làm thái thú_1.
Sau khi Mâu Tử từ chối làm quan, Sử Hoàng lại nhờ
Mâu Tử đi Kinh Châu để "trí kinh". Truyện Lưu Biểu trong Ngụy
chí 6 tờ 12a1-b2 nói Lưu Biểu làm thứ sử Kinh Châu từ năm 190.
Hiến đế kỷ trong Hậu Hán thơ 9 tờ 2b13 đều nói
thái thú Trường Sa Tôn Kiên giết thứ sử Kinh Châu Vương Duệ
vào mùa đông năm Sơ Bình thứ nhất (190), trong khi truyện Lưu Biểu
cũng của Hậu Hán thơ 104 hạ tờ 7a13-8a2 lại nói: "Năm Sơ bình
thứ nhất thái thú Trường Sa Tôn Kiên giết thứ sử Kinh Châu
Vương Duệ, chiếu thư lấy Biểu làm thứ sử Kinh Châu". Truyện
Biểu trong Ngụy chí 12 tờ 12a1 cũng nói thế. Truyện Sĩ Nhiếp trong
Ngô chí 4 tờ 7a13-8a10 lại cho biết thêm Lưu Biểu đã từng có ý
đồ riêng đối với Giao Châu, để sau này khi Trương Tân chết vào
khoảng năm 205, Biểu đã cử Lại Cung đến thế Tân làm thứ sử,
dẫn tới việc Tào Tháo coi Biểu là một tên "nghịch tặc".
Trước đây, vì ý đồ và hành động dòm ngó của
Lưu Biểu, cộng thêm với việc coi câu nói của Tôn Sách trong Giang
biểu truyện về Trương Tân chứ không phải về Chu Phù, Fukui_2 đã
giải thích sự kiện thái thú Thương Ngô nhờ Mâu Tử đi "trí
kinh" Kinh Châu, chính là đi "trí kinh" Lưu Biểu. Giải thích
này không phải là không có những khó khăn của nó. Lý do là vi
phần tự truyện của Lý hoặc luận nói việc Mâu Tử trở về
Thương Ngô lấy vợ và được thái thú nhờ đi "trí kinh"
Kinh Châu là phải xảy ra "trước lúc đó" (tiên thị thời),
tức trước lúc Linh đế băng hà. Linh đế băng hà vào ngày Bính
Thìn tháng tư năm Trung Bình thứ 6 (189). Vậy nếu Mâu Tử có được
nhờ đi trí kinh Kinh Châu, thì cũng phải được nhờ vào khoảng
trước năm 189. Mà năm này Vương Duệ chắc chắn phải còn làm
thứ sử Kinh Châu, vì Duệ đến tháng 10 năm Sơ Bình thứ nhất (190),
tức hơn một năm sau mới bị Tôn Kiên giết. Cho nên, không thể có
chuyện Mâu Tử được nhờ đi Kinh Châu để "trí kinh" Lưu
Biểu. Khi Biểu tới nhận chức, tình hình Kinh Châu cực kỳ rối
loạn, đến nỗi "Biểu không thể đến được, bèn một ngựa
vào Kinh Thành, cho mời Bằng Việt ngưòi Nam Quận, Thái Mạo người
Tương Dương, cùng đến định mưu kế hoạch", như truyện Biểu trong
Hậu Hán thơ 104 hạ tờ 8a3-5 đã ghi. Phải trải qua hơn 8 năm, sau khi
đã dẹp bọn giặc Tôn, giết Tôn Kiên và Trương Sa Trương Tiện đem
ba quận Linh Lăng, Quế Dương phản, Biểu sai lính đánh vây, phá Tiện,
bình định được, do thế mở đất rộng ra, nam tiếp với Ngũ Lĩnh,
bắc cứ Hán Xuyên, đất đai mấy ngàn dặm, quân đội mười vạn
hơn.
Thế có nghĩa phải đến năm 198, tức hơn 8 năm sau khi
nhậm chức, Kinh Châu của Lưu Biểu mới ổn định. Và đặc biệt vào
những năm đầu, nhất là năm 190, khi mới đến, tình hình quá phức
tạp đến nỗi Biểu phải "đơn mã" vào Nghi Thành, thì việc
"Trí kinh Lưu Biểu" do thái thú Thương Ngô nhờ Mâu Tử
không thể nào xảy ra được. Chính vì thế, việc đi "trí kinh"
này, một mặt phải xảy ra trước năm 189, như tự truyện của Lý
hoặc luận đã ghi, và mặt khác nhân vật được "trí kinh"
không phải là Lưu Biểu, mà là Vương Duệ. Dẫu sao đi nữa, Mâu
Tử đã không đi trí kinh Kinh Châu, và sau khi cưới vợ ở Thương
Ngô đã đem vợ trở về Giao Chỉ để ở với mẹ mình.
Việc đem vợ trở về nay hẳn đã diễn ra trước
những năm 189. Đây là thời điển bùng nổ hiện tượng các
"dị nhân phương Bắc" đổ về nước ta để tránh nạn và đua
nhau "thực hành thuật thần tiên tịch cốc trường sinh" đến
nỗi Mâu Tử phải đóng vai Mạnh Kha chống lại phong trào học tập
học thuật ấy như ta sẽ thấy ở dưới đây. Đó đồng thời cũng
là lúc Chu Phù tiếp xúc với Mâu Tử, dẫn tới việc nhờ vả
Mâu Tử sau này trong vụ Chu Hạo bị Trức Dung giết ở Dự Chương.
Thế Chu Phù đến làm thứ sử nước ta lúc nào?
Hậu Hán thơ 63 tờ 1a6-6b5 có chép lại truyện của
một người tên Chu Phù. Nhưng Chu Phù đây là đại tư không Chu Phù
thời Lưu Tú, chứ không phải là Chu Phù làm thứ sử nước ta.
Lá sớ của Tiết Tôn trong Ngô chí 8 tờ 7b7-10 ngược lại có ghi
tên một Chu Phù làm thứ sử Giao Châu, gốc người Cối Kê và có
những "hương nhân" như Ngu Bào, Lưu Ngạn, Lưu Ngạn này, phần
tự truyện của Lý hoặc luận có nhắc tới như kỵ đô uý Lưu Ngan
và được Giao Châu mục giao cho nhiệm vụ mang quân qua Dự Chương
đánh trả trung lang tướng Trức Dung để trả thù cho việc Dung đã
giết "Người em của Châu mục" (Mục đệ) lúc ấy đang làm
thái thú Dự Chương.
Chuyện của Trức Dung trong Hậu Hán thơ 103 tờ 11a3-12
và trong Ngô chí 4 tờ 2a 10-38 có chép việc Dung giết "Quận thú
Dự Chương Chu Hạo" Và việc này phải xaỷ ra giữa những năm
193 và 194. Lý do là vì truyện Đào Khiêm trong Hậu Hán thơ 103 tờ
10b7-11a3 nói: "Năm Sơ Bình thứ 4 (193) Tào Tháo đánh Khiêm, phá
huyện Phó Dương của Bành Thành. Khiêm lui giữ Diệm, Tháo đánh
không thể thắng, bèn trở về đi qua đánh lấy Thủ Lự, Thư Lăng,
Hạ Khưu, đều giết hết, phàm giết trai gái mấy chục vạn người,
gà chó không còn. Sông Tứ vì thế không chảy (...) Hưng Binh năm
thứ nhất (194) Tào Tháo lại đánh Khiêm, lược định Lang Nha, Đông
Hải các huyện, Khiêm sợ không thoát, muốn chạy về Đan Dương (...).
Năm đó Khiêm bệnh chết".
Trong khi đó, truyện Trước Dung lại chépl: "Đến
khi Tào Tháo đánh Khiêm, vùng Từ không yên, Dung bèn đem trai gái
vạn người, ngựa ba nghìn con, chạy đến Quảng Lăng. Thái Thú Quảng
Lăng Triệu Dục dùng tân lễ đãi Dung. Dung ham lợi của cải của
Quảng Lăng, bèn thừa lúc say rượu giết Dục, thả lính cướp hết,
nhân đó qua sông chạy về ở Dự Chương, giết quận thú Chu Hạo,
vào chiếm lấy thành. Sau bị thứ sử Dương Châu Lưu Do đánh bại.
Dung chạy vào trong núi, bi người ta giết".
Truyện Do trong Hậu Hán thơ 106 tờ 14b8-11 nói: "Trong
khoảng Hưng Bình Do làm chấn uy tướng quân Dương Châu Mục. Bấy
giờ Viên Thuật chiếm Hoài Nam Do bèn dời đến ở Khúc A. Gặp lúc
Trung Quốc tán loạn, sĩ phu phần lớn chạy về nam. Do nhận tiếp đãi
nuôi dưỡng, cùng họ lo lắng, rất được tiếng khen. Viên Thuật sai
Tôn Sách đánh thắng Do. Do nhân thế chạy đến Dự chương, bệnh
chết". Truyện Do trong Ngô Chí 4 tờ 2a3-10 nói chi ly hơn: "Tôn
Sách vượt sông về đông, đánh Trương Anh và Phàn Năng v.v... Lưu
Do tới Đan Đồ, rồi qua sôg về nam giữ Dự Chương, đóng ở Bành
Trạch. Trức Dung đến trước, giết thái thú Chu Hạo, vào ở trong
quận. Do tiến quân đánh Dung, bị Dung đánh bại, lại tập hợp các
huyện thuộc quyền mình đánh Dung. Dung bại, chạy vào núi, bị dân
giết"
Còn Hậu Hán thơ 9 tờ 5b10 dưới mục năm Hưng Bình
thứ nhất (194) viết: "Năm đó thứ sử Dương Châu Lưu Do cùng
với tướng Viên Thuật là Tôn Sách đánh ở Khúc A, quân Do Bại
tích, Tôn Sách chiếm cứ Sơn Đông".
Bùi Tùng Chi lại dẫn Giang biểu truyện chú thích
truyện Tôn Sách, nói Sách "Vượt sông" đánh Lưu Do vào
năm Hưng Bình thứ 2 (195). Điều này có nghĩa là Do đến Dự Chương
không thể chậm hơn 195. Chính tại Dự Chương này, Do hẳn đã đánh
Trức Dung. Do thế, Trức Dung có thể bị đánh và sau chết năm 195. Cho
nên, việc Dung đánh Chu Hạo không thể xảy ra chậm hơn năm 195 và
có khả năng xảy ra vào năm 194, vì đó là năm Tào Tháo đánh
Đào Khiêm tại hai quận Bành Thành và Hạ Bì do Dung cai trị. Từ
âý Dung chạy qua Quảng Lăng giết Triệu Dục, rồi đến Dự Chương
giết Chu Hạo. Việc Hạo chết phải xảy ra như thế vào khoảng năm 194
đã gây cho Chu Phù "nỗi đau cốt nhục, uất phát tim gan",
khiến Phù phải sai kỵ đô uý Lưu Ngạn đen quân trả thù và nhờ
Mâu Tử đi mở đường.
Vào khoảng những năm 193-195 Chu Phù đã có mặt tại
nước ta với tư cách châu mục. Thế Phù đến nước ta lúc nào?
Năm 178, cha của Chu Phù là Chu Tuấn đã được cử làm thứ sử
Giao Chỉ để đánh dẹp cuộc khởi nghĩa của Lương Long. Đến năm 184
Giả Tôn lại được cử làm thứ sử để đánh dẹp cuộc khởi
nghĩa cuả Trụ Thiên tướng quân. Đó là theo truyện của Chu Tuấ